بررسی خواص و کاربردهای گوناگون جوش شیرین (بی کربنات سدیم)

جوش شیرین که با نام علمی بی کربنات سدیم و یا سدیم هیدروژن کربنات شناخته می شود، پودری سفید و بلوری و به صورت پیش فرض بدون مزه و بو است. جوش شیرین از یون های سدیم مثبت و بی کربنات منفی تشکیل شده است و به همین دلیل می تواند رطوبت و بو را به خود جذب کند.

بی کربنات سدیم یا بی کربنات سودا (Bicarbonate of Soda) در طبیعت با نام ناترون و به شکل کانی های نامحلول در چشمه های آب معدنی یافت می شود. در مصر باستان برای نوشتن خط هیروگلیف از جوش شیرین استفاده می شده است. کاربرد رایج جوش شیرین یعنی پخت نان اما به سال 1846 باز می گردد.

جوش شیرین امروزه یکی از کالاهای اصلی بازار خرید و فروش مواد شیمیایی است. قیمت جوش شیرین به طور کلی به حجم محصول، میزان خلوص و شرکت تولید کننده بستگی دارد.

ویژگی های جوش شیرین

همان طور که گفته شد، بی کربنات سدیم ماده ای سفید و بدون بو و دارای مزه ای قلیایی است. این ماده در دمای بالاتر از 50 درجه سانتی گراد تجزیه شده و تبدیل به سدیم کربنات می شود. در این واکنش، آب و دی اکسید کربن نیز تولید می شوند. آب، استون و متانول حلال های این ماده هستند ولی بیکربنات سدیم قابلیت حلالیت در اتانول را ندارد.

از خواص شیمیایی بی کربنات سدیم آب دوستی و توانایی جذب رطوبت است. این ماده می تواند در شست و شوی ناخالصی های اسیدی ناشی از لیپیدها و یا چربی به کار برده شود. از آنجایی که جوش شیرین دارای خواص قلیایی است در ترکیب با یک اسید، تشکیل نمک می دهد.

خواص جوش شیرین (بی کربنات سدیم)

• نام آیوپاک: بی کربنات سدیم
• نام آیوپاک به انگلیسی: Sodium bicarbonate
• فرمول شیمیایی: NaHCo3
• نقطه جوش: این ماده نمی‌ جوشد و در اثر گرمای زیاد تجزیه می شود.
• انحلال پذیری: ۱۰ گرم از بی کربنات سدیم (جوش شیرین) در ۱۰۰ گرم آب با دمای معمولی حل شود.
• مشخصات ظاهری: پودری و سفید رنگ
• مصارف: خوراکی و صنعتی

خواص دارویی و درمان جوش شیرین

جوش شیرین، محیط بدن را قلیایی کرده و با از بین بردن میکروب ها می تواند به درمان برخی از ناراحتی های گوارشی کمک کند. بی کربنات سدیم همچنین تعادل PH را در بدن برقرار کرده و با حفظ مقدار این کمیت در حالت مطلوب، مانع پیشرفت بیماری ها می شود. در ادامه برخی دیگر از کاربردهای درمانی جوش شیرین معرفی می شوند.

جوش شیرین برای درمان ناراحتی معده و سوزش سردل

جوش شیرین به دلیل خاصیت آنتی اکسیدانی، اسید معده موجود در سیستم گوارش را خنثی کرده و موجب رفع ناراحتی های معده می شود. سوزش سردل، نفخ، رفلاکس و گاز بیش معده از حد از جمله مشکلاتی هستند که می توانند با جوش شیرین، تا حدی بر طرف شوند.

البته دقت کنید که مصرف جوش شیرین برای کودکان مناسب نیست. همچنین به دلیل آن که بی کربنات سدیم حاوی مقادیر زیادی از سدیم است، مصرف زیاد آن اسیدیته خون را بالا برده و ناراحتی های قلبی را در پی خواهد داشت.

جوش شیرین برای گلو درد

یکی دیگر از خواص جوش شیرین، کاهش گلو دردهای ناشی از التهاب، درد، خارش و تحریک گلو است. البته از آنجایی که در اغلب موارد، علت این بیماری ها یک عامل ویروسی است، توصیه می شود برای درمان به پزشک مراجعه شود.

 کاربرد جوش شیرین برای دندان

بی کربنات سدیم به عنوان یک ماده پاک کننده پلاک دندان در ترکیبات برخی از خمیر دندان ها دیده می شود. اما طبق تحقیقات انجام شده، خاصیت ساییدگی جوش شیرین در طول زمان، موجب سایش مینای دندان می شود.

جوش شیرین به عنوان دهانشویه

با حل کردن یک قاشق چایخوری جوش شیرین در یک لیوان آب و استفاده از آن به عنوان دهان شویه، بوی بد دهان از بین می رود. محلول جوش شیرین را به مدت 30 ثانیه در دهان نگه داشته و سپس آن را خارج کنید.

برای شست و شوی دندان های مصنوعی نیز می توان از محلول رقیق جوش شیرین و آب استفاده نمود.

درمان آفت دهان با جوش شیرین

یکی از دردهای سخت، درد آفت دهان است که با کمک جوش شیرین از بین می رود. برای رفع درد ناشی از آفت دهان، نصف قاشق چایخوری جوش شیرین را با نصف لیوان آب مخلوط کرده و یک بار در روز به صورت دهان شویه استفاده کنید.

کاربردهای خانگی جوش شیرین

از بی کربنات سدیم می توان برای شست و شوی ظروف هم استفاده نمود. این ماده به آسانی چربی ها را پاک می کند. لکه های کهنه چای و قهوه نیز با کمک مخلوطی از یک چهارم فنجان جوش شیرین و یک چهارم آب گرم از روی قوری پاک می شوند. برای حذف بوی نامطبوع سطل زباله تنها کافی است مقداری جوش شیرین در سطح داخلی آن بریزید.

از بین بردن بوی داخل مایکروویو و یخچال

برای نظافت داخل مایکروویو می توانید از مقداری جوش شیرین و آب استفاده نمایید. قرار دادن یک بسته بی کربنات سدیم در یخچال هم راهکاری موثر برای رهایی از حذف بوی نامطبوع درون یخچال است.

استفاده از بیکربنات سدیم در صنایع پرورش طیور و آبزی پروری

در پرورش طیور تغذیه خوب یک عامل تعیین کننده بسیار مهم برای بازدهی بیشتر است. جیره های غذایی طیور، اغلب حاوی ذرت و سویا هستند و در کنار آنها پروتئین و مکمل های ویتامین و مواد معدنی نیز برای حفظ سلامتی حیوان استفاده می شوند. افزودن بی کربنات سدیم به رژیم غذایی می تواند موجب افزایش نسبت خوراک به وزن، بهبود کیفیت پوسته تخم مرغ و تعادل الکترولیت غذایی شود.

آمونیاک موجود در حوضچه های پرورش ماهی، باید همواره زیر سطح سمی باقی بماند. اما دفع آمونیاک توسط ماهی ها کنترل پیوسته سطح آن را دشوار می کند. آمونیاک توسط باکتری ها و در فرایند نیتریفیکاسیون به نیترات تبدیل می شود. مسئله مهم این است که آمونیاک PH آب را کاهش می دهد و عملکرد باکتریایی از جمله نیتریفیکاسیون را مهار می کند. هنگامی که این اتفاق می افتد، آمونیاک تا حدی در آب تجمع یافته و اشتها و میل به تغذیه را در ماهی ها کاهش می دهد. این امر میزان تغذیه روزانه و بازدهی تبدیل خوراک را در استخرهای پرورش ماهی تحت تاثیر قرار می دهد. علاوه بر کاهش بازدهی، میگو و ماهی نسبت به pH بسیار حساس هستند و در صورت افزایش pH خطر مرگ و میر افزایش می یابد. استفاده از بی کربنات سدیم به عنوان بافرکننده، pH آب را تنظیم می کند. این ترکیب برخلاف واکنش دهنده های دیگر مانند آهک، خورنده نیست. علاوه بر این، بی کربنات سدیم PH را بهتر از آهک کنترل می کند.

نکات ایمنی در هنگام استفاده با بی کربنات سدیم

• اگر تهویه مناسب برای کنترل گرد و غبار جوش شیرین در محیط فراهم نیست، افراد باید حتما از ماسک های تنفسی یا ماسک ضد گرد و غبار استفاده کنند.
• برای جلوگیری از تماس پوستی باید از دستکش و لباس محافظ استفاده شود. به دلیل آن که بی کربنات سدیم در بیشتر موارد شکلی پودری دارد، بهتر است از عینک ایمنی هم استفاده شود.
• بی کربنات سدیم را در یک ظرف محکم و سر بسته و در یک محل خنک، خشک و با تهویه مناسب و دور از اسیدها، گرمای زیاد و رطوبت نگه دارید.
• اگرچه بی کربنات سدیم در مقایسه با سایر مواد شیمیایی صنعتی و آزمایشگاهی بی خطر در نظر گرفته می شود، اما مانند هر ماده شیمیایی دیگری باید از تماس های غیر ضروری با آن اجتناب شود.

در صورت مواجهه اقدامات زیر را انجام دهید:

• تماس چشمی

چشم ها را با آب فراوان بشویید و از مراقبت های پزشکی استفاده نمایید.

• تماس با پوست

سطح پوست را با مقدار زیادی آب و صابون شستشو داده و در صورت بروز سوزش به پزشک مراجعه کنید.

• استنشاق

فرد مصدوم را باید از محیط خارج کرده به هوای تازه منتقل نمود. در صورت بروز هرگونه مشکل تنفسی بدون اتلاف وقت به پزشک مراجعه شود.

• بلع

در صورت ادامه پیدا کردن ناراحتی، مقدار زیادی آب بنوشید و از مراقبت های پزشکی استفاده نمایید.