در دهه گذشته، شیوع چاقی 50 درصد افزایش یافته است. نوع رژیم غذایی و كاهش فعالیت بدنی عوامل اصلی این صعود ارقام شناخته شده‌اند. چاقی عارضه‌ای است كه پیشگیری از آن امكان‌پذیر است. پیشگیری از چاقی بسیار آسان‌تر، ارزان‌تر و مؤثرتر از درمان آن است. عارضه چاقی در طی زمان بروز می كند. بنابراین، درمان آن در مراحل شكل‌گرفته بیماری به تلاش زیادی نیاز دارد.

چاقیامروزه چاقی یكی از معضلات زندگی صنعتی برای تمام گروه‌های سنی است. بیماری‌های قلبی و عروقی، دیابت (افزایش قند خون)، پرفشاری خون، سنگ كیسه صفرا، نقرس، آرتروز و نیز سرطان‌های سینه، روده بزرگ و پروستات به دنبال چاقی شكل می گیرند. همچنین میزان بستری شدن افراد چاق در بخش‌های مختلف بیمارستانی و نیز زمان لازم برای بهبود كامل آنان تفاوت بسیاری با سایر گروه‌ها دارد.چاقی در كودكان نیز، اگرچه در ظاهر ناپسند و مشكل‌آفرین نیست، نیاز به توجه و درمان دارد.

میزان شیوع چاقی در ایران

طبق پژوهش‌های انجام‌شده در ایران، میزان شیوع چاقی در مردان حدود 27 درصد و در زنان 40 درصد است. همچنین، شایع‌ترین محدوده سنی ابتلا به چاقی در مردان 40  تا 50 سالگی و در زنان 50 تا 60 سالگی است.چاقی در ایران حدود 32 درصد شیوع دارد كه میزان آن از كشورهای غربی كمتر است. یک بررسی عمومی نشان داد كه نزدیك به 13 درصد از دختران تهرانی در زمره افراد چاق قرار دارند و شیوع چاقی در سنین مدرسه در حدود 10 درصد تخمین زده شده است.

چاقی در سنین مدرسه مشكلات متعددی به دنبال دارد. بیماری های روحی ـ روانی نظیر افسردگی، اجتماع‌گریزی، كاهش اعتماد به‌ نفس و سرخوردگی در این گروه به میزان گسترده‌تری رخ می دهد. چاقی در دوران كودكی، بخصوص در میان پسربچه‌ها، با افزایش احتمال وقوع آن در بزرگسالی همراه است. 26 تا 41 درصد كودكان چاق در سنین پیش از مدرسه، در بزرگسالی نیز به عارضه چاقی مبتلا خواهند شد.

با توجه به مشكلات فراوان حاصل از چاقی، حتی كم كردن مقدار اندكی از وزن نیز عوارض سوء چاقی را كاهش می دهد یا از شدت آن ها می كاهد. به اعتقاد متخصصان، كاهش 5 تا 20 درصد از وزن بدن در افراد چاق موجب از میان رفتن بسیاری از عوامل خطرساز می شود

چرا چاق می شویم؟

چاقی، در تعریفی ساده، ناشی از نامتعادل بودن میزان دریافت انرژی از راه غذا و میزان مصرف یا سوخت انرژی در نتیجه فعالیت بدنی است. بنابراین، مؤثرترین روش درمان چاقی كم كردن میزان دریافت انرژی و افزایش سوخت و ساز بدن است.

امروزه متخصصان علت عمده چاقی را كم‌تحركی و ورزش ناكافی می‌دانند. تغییر رفتارهای جمعی، تنوع زیاد وسایل برقی ساعات طولانی تماشای تلویزیون و فیلم‌های ویدئویی و بازی‌های كامپیوتری، زندگی مدرن را كم‌تحرک ساخته است. در كشورهای پیشرفته، افراد بیشتر غذا می خورند و كمتر فعالیت می كنند. خوردن غذاهای آماده در خارج از منزل به دلیل مشغله‌های امروزی دلیل دیگری برای چاقی در دنیای مدرن است. این غذاها، بدون آن‌كه تمام مواد غذایی لازم را به بدن فرد برسانند، میزان چربی بالایی را به او تحمیل می كنند.

چاقی در كودكان

برای چاقی كودكان، علل مختلف ژنتیكی و هورمونی در نظر گرفته می‌شود. والدین به‌ ندرت برای بررسی علت چاقی كودک به پزشک مراجعه می كنند. ارتباط میان والدین چاق و كودكان چاق احتمالاً انعكاسی از شیوه مرسوم تغذیه و فرهنگ فعالیت در جامعه است. برخلاف تصور عموم، كم‌تحركی افزایش اشتها و پرخوری را به دنبال دارد. همچنین، مطالعات بالینی ارتباط بسیار نزدیكی میان میزان تماشای تلویزیون در كودكان و چاقی آنان نشان داده است. در زمان تماشای تلویزیون، مصرف غذا و تنقلات افزایش می یابد و فعالیت بدنی كودک محدود می شود. یک راه‌حل پیشنهادی برای والدین، دور كردن محل تلویزیون از اتاق‌خواب كودک است. به‌علاوه، می توان با برنامه‌ریزی مناسب برای پر كردن وقت كودكان، ساعات تماشای تلویزیون آن ها را كاهش داد.

گاه چاقی در كودكان به دنبال ابتلا به بیماری بروز می كند. اگر در كودک چاقی علائمی نظیر كوتاهی قد نسبت به سن، خشكی پوست، بی‌طاقتی در برابر سرما، یبوست، زود خسته شدن، پرخوری همراه با پرنوشی، جوش و موهای زائد صورت، افزایش چربی در ناحیه گردن و شكم و نه بازو و ساق، ضربه به سر یا ستون مهره‌ها و عفونت دیده شد، والدین باید در صدد پیگیری علل زمینه‌ای آن برآیند.

در تمام گروه‌های سنی، روش‌های متعددی برای درمان چاقی پیشنهاد می‌شود، از مصرف داروهای مختلف و نایاب گرفته تا جراحی. اما درمان اولیه و انتخابی برای افراد دچار اضافه‌وزن و بیماران چاق، تركیبی از رژیم غذایی، ورزش و تغییر در رفتارهای روزمره است. حتی مصرف دارو بدون رعایت رژیم غذایی كنترل‌شده و ورزش، بی‌نتیجه خواهد بود.رژیم و ورزش برای چاقی

تأثیر ورزش در پیشگیری از چاقی و درمان آن

كل انرژی مصرفی روزانه را به سه قسمت تقسیم می‌كنیم:

مصرف انرژی در حالت استراحت، مصرف انرژی بعد از صرف غذا و مصرف انرژی بعد از فعالیت بدنی. در زمان استراحت، 60 تا 70 درصد از كل انرژی بدن مصرف می‌شود و مقدار آن در هر ساعت، حدود یک كیلوكالری به ازای هر كیلوگرم از وزن بدن است. متغیرترین میزان مصرف انرژی، در زمان فعالیت بدنی است. این میزان در افراد كم‌تحرک 10 تا 15 درصد و در افراد فعال 30 تا 40 درصد از كل انرژی مصرفی را تشكیل می دهد.

ورزش از دو طریق موجب مصرف انرژی در بدن می شود

یكی افزایش میزان سوخت در زمان ورزش و دیگری افزایش مقدار مصرف انرژی در زمان استراحتِ بعد از خاتمه ورزش. برای مورد دوم یک مثال می آوریم: فعالیت بدنی با شدت متوسط به مدت ده دقیقه، می تواند مصرف انرژی بدن را در حالت استراحت 5 تا 15 درصد به مدت 24 تا 48 ساعت افزایش دهد. در ورزشكاران، میزان مصرف انرژی در زمان استراحت 5 تا 20 درصد بالاتر از افراد عادی است. بنابراین، یكی از مهم‌ترین فواید ورزش و فعالیت جسمانی بالاتر رفتن میزان مصرف انرژی فرد فعال در زمان استراحت است. بنابراین، این باور افراد پرخور كه ورزش و فعالیت بدنی باعث افزایش اشتهای آن ها می شود غلط است. هیچ منبع علمی این مطلب را تأیید نمی كند. برعكس، ورزش سنگین موجب افزایش برخی مواد در بدن و كاهش تمایل فرد به خوردن می شود. یعنی با كاهش موقتی اشتها روبه‌رو می شویم.

در زمان استراحت، 50 درصد از انرژی لازم برای سوخت و ساز بدن را چربی ها و بقیه را مواد قندی تأمین می كنند. در ورزش‌های سبک، همچنان چربی ها این وظیفه را بر عهده دارند. اما با افزایش شدت ورزش، سوخت و ساز قندها مشخص‌تر می شود. به همین دلیل است كه متخصصان ورزش‌های سبک را برای كاهش وزن مفیدتر می دانند. شاید تعجب‌برانگیز باشد كه صرف مدت زمانی بسیار اندک، مثلاً حداقل روزی یک ساعت فعالیت بدنی به مدت ده روز، برای افزایش سوخت چربی بدن در حالت استراحت كافی است. برای رسیدن به این هدف در افراد سالمند، به هشت هفته زمان نیاز داریم.یكی دیگر از فواید ورزش افزایش ظرفیت تنفس عضلات است، یعنی افراد ورزشكار دیرتر از سایرین خسته می شوند.

آیا ورزش همراه با رژیم غذایی موجب كاهش بیشتر وزن می شود؟

در افراد چاق، ورزش به تنهایی موجب كاهش وزن مختصری می شود. متوسط كاهش وزن گزارش‌شده در 12 بررسی، در حدود دو كیلو و نیم بوده است. در یک فرد هفتاد كیلویی، پنج ساعت فعالیت ورزشی در هفته تنها 200 گرم كاهش وزن را به دنبال خواهد داشت. تركیب ورزش و رژیم غذایی نقش مؤثرتری از رژیم غذایی یا ورزش تنها ایفا خواهد كرد. فرض كنید یک نفر با رژیم غذایی موفق به حدود ده كیلوگرم كاهش وزن شده است. نزدیک به سه كیلوگرم از این مقدار كاهش وزن در نتیجه حذف مواد غیرچربی به دست می‌آید. حال آن‌كه یک كاهش وزن ده كیلوگرمی با ورزش و رژیم غذایی توأم، كمتر از دو كیلوگرم از توده‌های غیرچربی بدن را از بین می برد.

وجود چربی انبوه در ناحیه شكم و احشاء موجب افزایش مقاومت بدن نسبت به آثار انسولین و در نتیجه بالا رفتن قند خون در افراد چاق می شود. همچنین یكی از عوامل مؤثر در ابتلا به امراض قلبی ـ عروقی به شمار می آید. بنابراین، كاهش چربی شكمی كمک زیادی به حفظ سلامت می كند. بر اساس نتایج مطالعات وسیع، ورزش نقش مؤثری در كاهش چربی‌های ناحیه شكم ایفا می كند.

در افراد كم‌تحرک، شروع ورزش احتمال افزایش وزن را كاهش می‌دهد. همچنین ورزش كردن روش كارآمدی در حفظ وزن بدن بعد از درمان صحیح چاقی است. در یک بررسی ثابت شد كه با قطع رژیم غذایی، بعد از 18 ماه 92 درصد از وزن ازدست‌رفته مجدداً بازمی گردد. در صورتی كه با تداوم ورزش، افزایش زیادی در وزن بدن نخواهیم داشت. تأثیر ورزش در درمان چاقی كودكان بیشتر است. امروزه فعالیت بدنی عامل پیشگیری از چاقی اطفال و همچنین درمان آن شناخته شده است.

چه مقدار ورزش كافی است؟

شروع ورزش در برنامه روزانه باید به میزانی باشد كه از عهده فرد چاق برمی آید. پس از ایجاد آمادگی جسمانی و كاهش وزن اولیه، می توان شدت و مدت ورزش را افزایش داد. حداقل سوخت مصرفی بدن برای دست یافتن به آمادگی جسمانی، 1000 كیلوكالری در هفته تخمین زده شده است. میزان مطلوب آن برای كاهش وزن، در حدود 2000 كیلوكالری در هفته است. در قدم زدن سریع، سرعت سوخت و ساز بدن به میزان چهار برابر حالت استراحت افزایش می یابد. با یك محاسبه ساده درمی یابیم كه برای یک فرد 70 كیلوگرمی، حداقل هفت ساعت پیاده‌روی در هفته لازم است.

در مورد سایر فعالیت‌ها نیز می توان میزان مصرف انرژی را محاسبه كرد. با این حال، اغلب افرادی كه دچار چاقی هستند آمادگی كامل برای انجام دادن مقدار تعیین‌شده فعالیت بدنی را ندارند. گروهی دیگر هم به علت ابتلا به امراض قلبی و پرفشاری خون از انجام دادن بسیاری از حركات ورزشی معاف هستند. در نتیجه، شكل و مدت مناسب برای ورزش در افراد چاق به توانایی و وضعیت جسمانی آن ها بستگی دارد. برای مثال، هرگز به افراد چاق مبتلا به بیماری های قلبی دویدن توصیه نمی شود. رایج‌ترین ورزش درمانی برای این گروه پیاده‌روی است. فعالیت‌های بدنی دیگری مانند دوچرخه‌سواری و شنا هم گاه جانشین مناسبی برای پیاده‌روی به‌شمار میآیند.

انتخاب نوع ورزش در درجه اول به علاقه فردی شما بستگی دارد. می توانید تركیبی از انواع ورزش‌ها را در برنامه خود بگنجانید. به خاطر داشته باشید كه ورزش‌هایی با شدت زیاد و مدت كم باعث بالا رفتن میزان سوخت و ساز بدن در حالت استراحت و نیز كاهش اشتها می شوند. در حالی كه ورزش‌های با شدت كم و مدت زیاد بر سوخت و ساز چربی ها اثر می گذارند. تصمیم‌گیری در مورد شدت و مدت ورزش انتخابی به هدف پزشک و پذیرش بیمار بستگی دارد.