همه چیز در مورد کم کاری و پر کاری تیروئید

تا به حال برای تان پیش آمده که ناگهان احساس گرمای غیرطبیعی کنید یا تپش قلب تان شدید شود؟ آیا به کم کاری و پر کاری تیروئید مشکوک نبوده‌اید؟ اگر به تازگی با علائمی مثل کاهش یا افزایش ناگهانی وزن، تعریق بیش از حد، اضطراب و بی قراری قابل توجه یا خشکی پوست مواجه شده اید هر چه زودتر به پزشک مراجعه کنید. زیرا این نشانه ها شما را از نامنظم بودن عملکرد غده تیروئیدتان باخبر می کند. هر چند غده تیروئید عضو کوچکی است اما یکی از مهم ترین غدد درون ریز بدن انسان به شمار می آید که به سیستم های اصلی بدن مرتبط است.

تیروئید چیست؟

غده تیروئید در ناحیه قدامی گردن و بالای جناق قرار دارد. کار غده تیروئید تنظیم سوخت و ساز بدن و رشد انسان است به علاوه، در تنظیم آب و الکترولیدها تاثیر می گذارد و به طور کلی با عملکرد تمامی سیستم ها به خصوص مغز، اعصاب و قلب رابطه مستقیم دارد و مهم ترین وظیفه آن تاثیر روی سیستم سوخت و ساز بدن است.

محیط مناسب برای تیروئید

برای اینکه غده تیروئید بتواند به وظایف خود به درستی عمل نماید حضور شرایط زیر لازم است:

وظایف تیروئید

کنترل رشد بدن و تکامل ذهنی در خرد سالی و انباشتن ید در بدن ترشح بیش از حد هورمون‌های تیروئید، بیماریی بنام تیروئید سمی ایجاد می‌کند که عموما” با بزرگی غده تیروئید (گواتر) همراه است. علائم این بیماری شامل بیرون زدگی کره‌ی چشم، تندی نبض، افزایش تعریق و حالات عصبی می‌باشد.

اگر چه فرد در این حال به قدر کافی غذا می‌خورد، اما به علت افزایش سرعت سوخت و ساز غالبا” لاغر است. کم کاری این غده در بزرگسالان و کودکان عواقب متفاوتی در بر دارد. در بزرگسالان این حالت درست بر عکس پر کاری تیروئید شامل تمایل به افزایش وزن، خشکی و کلفتی پوست و کم پشت شدن موها است. با کاهش سرعت سوخت و ساز اشکالاتی در گرم نگه داشتن بدن رخ می‌دهد. در دوران کودکی کم کاری تیروئید (کرتینیسم) موجبات عقب ماندگی، رشد وعدم تکامل ذهنی کودک را فراهم می‌آورد.

پر کاری تیروئید

شایع‌ترین علت این عارضه (۸۵ درصد موارد) بیماری گریو است، که ناشی از تحریک بیش از حد غدهی تیروئید توسط سیستم ایمنی است. مصرف بیش از اندازه‌ی هورمون تیروئید یا داروهای حاوی هورمون تیروئید، فعالیت بیش از حد ندول‌های غده‌ی تیروئید و همچنین التهاب تیروئید که باعث ذخیره شدن و ترشح مقدار زیادی هورمون در خون می‌شود از سایر عوامل ابتلا به پر کاری تیروئید هستند. پر کاری تیروئید در بین زنان شایع‌تر از مردان (۴ به ۱) است و بیش‌تر در سنین ۴۰-۲۰ سالگی بروز می‌کند.

پر کاری تیروئید ۲ نوع است: دائمی و موقت. پر کاری تیروئید موقت معمولا با مصرف دارو بعد از مدتی درمان می شود. در مورد پر کاری تیروئید دائم معمولا بیمار با بعضی علائم واضح به پزشک مراجعه می کند، مثلا بیمار در ناحیه قلب از تپش قلب زیاد و غیرعادی شکایت می کند و در موارد شدید دچار نارسایی قلبی می شود. گاهی اوقات بیمار در ناحیه ریه با تنگی نفس به خصوص تنگی نفس فعالیتی به پزشک مراجعه می کند. علائم این بیماری در دستگاه گوارش به صورت کاهش وزن و افزایش اشتها ظاهر می شود مگر در سنین بالا که میزان اشتهای افراد کاهش پیدا می کند.

علاوه بر این، مهم ترین ارگانی که درگیر می شود سیستم مغز و اعصاب است که بیمار با نشانه هایی مانند اضطراب و عصبانیت غیرعادی روبه رو می شود. تحمل گرما نداشتن یا تعریق بیش از حد نیز از موارد دیگری هستند که در سیستم سوخت و ساز بیمار رخ می دهند. بعضی از بیماران دچار علائم چشمی می شوند. در این شرایط بیمار از بیرون زدگی چشم شکایت می کند که گاهی میزان آن بسیار شدید می شود. پر کاری تیروئید اگر بیش از حد معمول طول بکشد یا توسط پزشک تشخیص داده نشود روی استخوان تاثیر منفی می گذارد و تراکم آن را کم می کند.

علائم پر کاری تیروئید

• کاهش وزن سریع (علی رغم افزایش اشت‌ها و حتی مصرف زیاد غذا)
• بی‌حوصلگی و تحریک پذیری شدید
• کاهش تمرکز
• ایجاد حالات و تنش‌های عصبی
• اضطراب و نگرانی، اختلال خواب
• افزایش ضربان قلب و تپش قلب به دنبال انجام کارهای معمول
• افزایش فشار خون
• تعریق بیش از حد
• ضعف عضلانی
• لرزش و تنش‌های غیرارادی
• (خصوصاً در دستان و انگشتان) مشکلات بینایی و بیرون زدگی غیر طبیعی کره‌ی چشم یا اگزوفتالمی
• گواتر یا بزرگ شدن غده‌ی تیروئید
• افزایش حساسیت و تحریک پذیری نسبت به گرما
• تغییر حرکات طبیعی روده‌ی بزرگ
• (اسهال و یبوست)
• ریزش مو

روش های درمان پر کاری تیروئید

روش های درمانی برای بیماری پر کاری تیروئید معمولا به ۳ دسته تقسیم می شوند. با تجویز داروهای مخصوص این بیماری را می توان به راحتی کنترل کرد، این داروها تولید هورمون از غده تیروئد را کاهش می دهند چون در پر کاری تیروئید تولید هورمون ها در این غده بیش از حد معمول می شود. بنابراین مصرف دارو باعث می شود تا تولید چنین هورمون هایی به میزان کنترل شده ای برسند.

ید رادیواکتیو روش دیگری برای درمان پر کاری تیروئید است و بعد از دارو شایع ترین روش درمانی برای این بیماری محسوب می شود. ید رادیواکتیو می تواند غده تیروئید را از کنار بیندازد و در ۵۰ در صد موارد تحت تاثیر این ید غده تیروئید کم کار می شود. روش سوم که معمولا” کمتر بکار گرفته می شود جراحی غده تیروئید است که به ندرت اتفاق می افتد.

کم کاری تیروئید

کم کاری تیروئید به کندی خود را نشان می‌دهد. کم کاری به دلایلی مانند: ناتوانی غده تیروئید در ساختن هورمون‌های تیروئید؛ به علت کمبود ید یا فقدان آنزیم‌های موردنیاز برای تولید هورمون، اختلال در ترشح TSH از غده هیپوفیز، اختلال در ترشح TRH از هیپوتالاموس، نوعی بیماری خود ایمنی که به تخریب سلول‌های غده تیروئیدی می‌انجامد و به بیماری هاشیموتو مشهور است، مقاومت بافت هدف به هورمون‌های تیروئید به علت نقص مادرزادی در گیرنده‌های هورمون‌های تیروئید بوده است، ممکن است رخ دهد.

علائم کم کاری تیروئید

کم کاری تیروئید و عادت ماهانه نامنظم

یکی از علائم شایع بیماری کم کاری تیروئید در زنان اختلال در عادت ماهانه مانند افزایش یا نامرتب بودن خونریزی است و تا زمانی که خونریزی قطع شود این روند ادامه پیدا می کند البته این موارد می توانند در کنار نشانه های دیگر کم کاری تیروئید ایجاد شوند.افزایش خونریزی زنان در این حالات آن ها را مستعد برای کم خونی می کند.

به طور کلی بیماری که به کم کاری تیروئید دچار می شود با علائم کلی مثل درد عضلات، خستگی، ضعف، بی حالی، افزایش وزن، کاهش اشتها که جزو شایع ترین نشانه های این بیماری هستند به پزشک مراجعه می کند.

علت گواتر چیست؟

ژنتیک، کمبود ید در مواد غذایی، مصرف بیش از اندازه غذاهایی مانند شلغم، کلم، گل کلم، کاساوا، چغندر، و علل ناشناخته دیگر. گواترها به انواع گوناگونی تقسیم بندی می‌شوند که عبارتند از گواترفامیلی، گواتر بومی (ساده)، گواتر تک گیر، گواتر چندندولی. گواتر در جلو گردنو در داخل غده تیرویید ایجاد می‌شود.

غده تیرویید از دو قطعه تشکیل شده است که درجلوی نای و حنجره قرار می‌گیرد. بزرگی خوش خیم غده تیرویید که سبب افزایش حجم آن می‌شود و مانند غده بزرگی در زیر گلو و گردن پدیدار می‌شود، گواتر نامیده می‌شود. این غده درد ندارد و نام فارسی آن «غمباد» است.

چطور گواتر نگیریم؟

یکی از فواید نمک یددار این است که مقدار ۱۰۰ تا ۱۵۰ میکروگرم در روز ید به بدن می رساند که این مقدار هم برای ساختن هورمون کافی است، هم عموما برای جلوگیری از بزرگ شدن غده تیروئید که آن را گواتر می نامیم مفید و موثر است. اگر از نمک یددار استفاده می کنید و خیلی غذاهای دریایی مصرف نمی کنید، این موضوع خیلی برای تان مشکل ساز نمی شود.

وقتی هورمون های تیروئید ساخته می شوند، داخل آن ها مقدار زیادی ید وجود دارد و اگر ما میزان مناسبی ید مصرف نکنیم، این غده نمی تواند هورمون بسازد یعنی ید یکی از مواد اولیه سازنده هورمون تیروئید است. هنگامی که شما ید مصرف می کنید غده تیروئید آن را جذب کرده و در مرحله بعد آن را با یک یا ۲ نوع پروتئین ترکیب می کند و زمانی که این ترکیب اتفاق می افتد، غده تیروئید از آن هورمون می سازد.

در نهایت این هورمون تیروئید است که سوخت وساز بدن را تنظیم می کند و تقریبا روی بیشتر اعضای بدن به طور جداگانه تاثیر می گذارد. بنابراین وقتی شما مقدار کمی ید مصرف کنید، غده تیروئید مواداولیه برای ساختن هورمون را ندارد به همین دلیل این غده ابتدا شروع به بزرگ شدن می کند که در نهایت به گواتر تبدیل می شود .

پف دور چشم و کم کاری تیروئید

در مورد کم کاری تیروئید می توان گفت؛ علائم آن تا حدی برعکس پر کاری تیروئید است. اگر بخواهیم از علائم این بیماری در ارگان های مختلف بدن شروع کنیم خشکی پوست یکی از نشانه های آن است. بیمار معمولا از خشکی بیش از حد پوست و احساس سرما شکایت می کند.

پف غیرعادی دور چشم به خصوص وقتی بیمار صبح از خواب بیدار می شود می تواند یکی دیگر از علامت های کم کاری تیروئید باشد. کم خونی یکی دیگر از علائم کم کاری تیروئید است که در نتایج آزمایشات خون بیمار مشخص می شود.تنگی نفس فعالیتی در دستگاه تنفسی، یبوست و کاهش اشتها در دستگاه گوارش از دیگر نشانه های بیماری کم کاری تیروئید است که می تواند بیمار را از بروز این ناراحتی آگاه کند.

از مادرتان تیروئید نمی گیرید

بیماری های غده تیروئید به ندرت پیش می آید که به صورت ارثی منتقل شوند، در این شرایط اختلالاتی به صورت ژنتیک در ساختن و تاثیر هورمون ها به وجود می آید ولی این انتقال ارثی بسیار نادر اتفاق می افتد. بیشترین علت کم کاری تیروئید، سیستم ایمنی بدن است یعنی سیستم ایمنی باعث می شود تا غده تیروئید کم کار شود و در نهایت از کار بیفتد. از علل دیگر کم کاری تیروئید مصرف ید رادیواکتیو هنگام پر کاری تیروئید است که گفتیم آن را کم کار می کند و البته عمل جراحی که باعث کم کاری دائم غده تیروئید می شود.

 زنان مستعد تر از مردان

اگر یکی از اعضای خانواده فرد به تیروئید مبتلا باشد چنانچه خود فرد علائم کم کاری تیروئید مانند خشکی پوست، پف صورت به خصوص صبح ها، تنگی نفس، یبوست، اختلال سیکل قاعدگی، گرفتگی و ضعف عضلانی داشته باشد، لازم است تا برای تشخیص عملکرد تیروئید خود حتما آزمایش تیروئید انجام دهد و کم کاری تیروئید بررسی شود.کم کاری  و پرکاری تیروئید معمولا در زنان ۲۰ تا ۴۰ سال شایع تر و همچنین آمار این بیماری ها در زنان نسبت به مردان بیشتر است.

 پوکی استخوان نمی گیرید اگر…

قرص لووتیروکسین برای درمان کم کاری تیروئید تجویز می شود؛ شواهد علمی نشان می دهد اگر دوز مصرفی این قرص مناسب نباشد، می تواند مقداری از تراکم استخوان در زنان بعد از دوران یائسگی را کاهش دهد بنابراین مصرف لووتیروکسین به جز در دوران یائسگی تاثیری روی بدن نمی گذارد. زنانی که در دوران یائسگی بیش از حد مجاز داروی لووتیروکسین مصرف کنند و دوز آن بیشتر مقدار مورد نیاز باشد، احتمال دارد به میزان بسیار کمی؛ سالی یک درصد، تراکم استخوان شان کاهش پیدا کند. اگر خانم ها تحت نظر پزشک باشند و به طور مرتب آزمایشات دوره ای دهند تا دوز داروهای شان تنظیم شود دیگر با این مشکل مواجه نمی شوند.

پس توجه داشته باشید که مصرف لووتیروکسین در دوز مناسب باعث پوکی استخوان نمی شود به علاوه پزشک متخصص از آنجایی که هر۶ ماه یک بار آزمایشات لازم را روی بیمار انجام می دهد باید مراقب باشد تا دوز دارو بیش از حد مجاز نشود. این دارو هم مانند داروهای دیگر اگر بیش از حد مجاز مصرف شود قطعا عوارض جانبی مخصوص به خود را خواهد داشت. قرص لووتیروکسین را می توان ۳۰ دقیقه قبل از صبحانه یا ۲تا ۳ ساعت بعد از شام هنگام خواب مصرف کرد. در مورد کسانی که گاهی قرص را به جای این که به صورت ناشتا مصرف کنند با غذا می خورند باید بگوییم که حدود ۱۰ تا ۱۵ در صد از جذب این قرص به بدن کاسته می شود و عوارض چندانی ندارد.

تیروئید گره ای

از علت های پر کاری تیروئید می توان به ناراحتی در سیستم ایمنی بدن( به نام گریوز) اشاره کنیم یا ابتلا به گواترهای که برای مدت طولانی زمان آن ها طول کشیده و به صورت گره ای در می آیند و این گره ها باعث تیروئید پرکار می شوند و سومین علت آن که نسبت به موارد دیگر کمیاب تر است و تا ۵ درصد بیشتر رخ نمی دهد یک گره تک تیروئید است که باعث تولید بیش از حد هورمون می شود.

خانم ها بعد از زایمان مراقب باشند

گاهی ممکن است خانم ها بعد از زایمان با کم کاری یا پر کاری تیروئید موقت مواجه شوند؛ این ناراحتی معمولا در ۳ تا ۶ ماه اول زایمان رخ می دهد و بین ۳ تا ۶ ماه هم طول می کشد، در این صورت پزشک می تواند با انجام آزمایش این بیماری را متوجه شود ولی درمان این بیماری هم به صورت موقتی است و بعد از مدتی که فرد داروهایش را مصرف می کند دوباره پزشک وضعیت بیمار را بررسی می کند تا متوجه شود که عملکرد تیروئید به حالت اولیه خود بازگشته یا نه و اگر فرد کم کاری یا پر کاری تیروئید فرد رفع شود دیگر نیازی به ادامه دادن داروها نیست ولی گاهی اوقات حدود ۳۰ درصد ممکن است کم کاری موقتی تیروئید ادامه پیدا کند که در اینجا عملکرد تیروئید از دائم تبدیل به موقت می شود و بیمار باید همیشه تحت مراقبت و درمان قرار گیرد.

موقتی و زودگذر

معمولا” کم کاری و پر کاری تیروئید به طور متوسط بین ۳ تا حداکثر ۴ماه طول می کشد و خیلی زود درمان می شوند و خیلی وقت ها هم قابل تشخیص نیستند چون علائم آن آنقدر ناگهانی و آزاردهنده نیست که بیمار متوجه شود و به پزشک مراجعه کند. بنابراین در اکثر اوقات خودبه خود خوب می شوند اما اگر بیماری فرد تشخیص داده شود معمولا” بین ۳ تا ۴ ماه زمان می برد تا بیماری با درمان دارو رفع شود.

مهم ترین نوع کم کاری یا پر کاری تیروئید موقت همانطور که گفتیم مربوط به دوران بعد از زایمان می شود که حتما باید فرد تحت نظر پزشک درمان شوند و بعد از ۶ ماه تا یک سال وضعیت بیمار مجدد بررسی شود و اگر مشکل تیروئید رفع شده باشد مصرف دارو را باید قطع کند. بیمارانی که به تیروئید کم کار یا پرکار مبتلا هستند باید هر ۶ ماه یک بار به پزشک متخصص خود مراجعه کنند و حداقل سالی یک بار آزمایش های لازم را انجام دهند تا دوز داروهای شان هم تنظیم شود.

برای آنان که لب مرز هستند

به وضعیت کسانی که نتیجه آزمایش های شان به گونه ای است که لب مرز هستند و با توجه به توصیه پزشک نیازی نیست که دارو مصرف کنند، پر کاری تیروئید خفیف می گویند. باید پرکاری خفیف را هر ۳ تا ۶ ماه بررسی کنیم البته این بیماری بعد از مدتی به طور خودبه خود از بین می رود. در مواردی که سن بیمار بالا ست و بیماری زمینه ای یا گواتر واضح داشته باشد، باید حتما تحت درمان قرار گیرند اما معمولا افراد جوانی که بیماری زمینه ای ندارند برای پرکاری خفیف تیروئید نیازی به درمان نیست چون با پیگیری پزشک مشخص می شود که تا حدود۵۰ درصد این بیماری به طور خودبه خودی درمان رفع می شود.

رژیم غذایی تان را محدود نکنید

یکی از اشتباهاتی که در این زمینه رخ می دهد این است که به بیمارانی که مشکل تیروئید دارند توصیه می شود، ماهی صرف نکنند یا برای مثال کلم و کاهو نخورند چون این مواد ید دارند، خب باید به این نکته اشاره کنم که اصولا در بیماری کم کاری و پر کاری تیروئید رژیم غذایی خاصی وجود ندارد.

مطالعات علمی و پزشکی نشان می دهد، مصرف خوراکی هایی مانند کلم و مانند آن در صورتی می تواند برای تیروئید مشکل ساز شود که به میزان چند کیلوگرم در روز استفاده شود و از آنجایی که هیچ انسان عاقلی این مقدار کلم را در روز نمی خورد بنابراین عموما مصرف مواد خوراکی مانند کلم، انواع سبزی ها و ماهی نه باعث کم کاری تیروئید می شوند و نه در پرکاری این غده ممنوعیتی دارند. بنابراین هیچ اثبات علمی در مورد بعضی از رژیم های شایعی در میان مردم درباره غده تیروئید وجود ندارد، همانطور که گفتیم هیچ رژیم غذایی برای بیماری های تیروئید وجود ندارد مگر این که فرد به سرطان تیروئید دچار شود که بحث آن کاملا متفاوت است.

در سرما بیشتر مواظب باشید!

تیروئید روی تمام ارگان های بدن انسان تاثیر می گذارد و درصورتی که فرد هنگام بروز علائم به موقع به پزشک مراجعه نکند تمام عوارضی که به آن اشاره کردیم تشدید می شود. پوست، چشم، سیستم خونی و قلب و عروق، گوارش، دستگاه ریوی، باروری، مغز و اعصاب و عضلات ارگان هایی هستند که تحت تاثیر عملکرد غده تیروئید قرار دارند. شدیدترین حالت کم کاری تیروئید که گاهی هم در فصل سرما دیده می شود کمای ناشی از کم کاری تیروئید درمان نشده است.

زمانی که بیمار کم کاری تیروئید داشته باشد و برای درمان اقدام نکند ممکن است بعد از مدتی دچار کما شود و سطح هوشیاری اش کاهش یابد، در این حالت فرد دیگر ارتباط برقرار نمی کند، عملکرد مغزش کم شده یا بیمار دچار افت درجه حرارت می شود، نبض اش کند شده و تپش قلب هم کاهش پیدا می کند و تنفس فرد دچار مشکل می شود. این ناراحتی به طور مستقیم در ۴ سیستم اصلی بدن یعنی قلب و عروق، سیستم مغز و اعصاب تاثیر گذاشته و علائم ناشی از آن در این سیستم شدید می شود. برای تشخیص قطعی کم کاری یا پر کاری تیروئید آزمایش خون ساده انجام می شود.