بررسی تغییرات هورمونی زنان ورزشکار

در بحث مهم ترین هورمون ها در ورزش به چند دسته هورمون های استروئیدی، غیر استروئیدی، هورمون های اسید آمینه ای و هورمون های پروتئینی تقسیم می‌شوند که در ادامه می خوانید.

هورمون ها استروئیدی

هورمون های غیر استروئیدی

به دو گروه پپتیدی (پروتئینی) و اسید آمینه ای تقسیم می شوند

هورمون های اسید آمینه ای

مابقی هورمون های غیر استروئیدی پروتئینی می باشند.

غددها و ترشح هورمون

هر کدام از غددهای بدن ما مسئول ترشح یک یا چند هورمون است

غده هیپوفیز

غده تیروئید

غده پاراتیروئید

هورمون پاراتیروئید

غده فوق کلیه

غده لوزالمعده

غدد جنسی

کلیه ها

فعالیت های ورزشی شدید و فزاینده

تنظیم هورمونی متابولیسم انرژی این نوع فعالیت ها به مدت و شدت فعالیت بستگی دارد. با افزایش شدت فعالیت ترشح هورمون های کتکولامین ها به صورت توانی افزایش می یابد و موجب افزایش لیپولیز در درون عضله  اسکلتی می شود در نتیجه فسفوریلاز افزایش می یابد. فسفوریلاز خود سبب افزایش کاتالیز گلیکوژن (گلیکوژنولیز ) در عضله اسکلتی و کبد می شود.

نکته: فعالیت های ورزشی کم شدت با مقادیر نا چیز کتکولامین ها وبرتری کاتابولیسم چربی مشخص می شود.

---

حتماً بخوانید: چه هورمون هایی در افزایش حجم عضلات نقش دارند؟

---

تغییرات هورمونی در فعالیت های شدید و فزاینده

در این نوع فعالیت ها غلظت هورمون های GH رشد، کورتیزول، انسولین و گلوکاگون در خون تغییر می کند.

انسولین

در ابتدا کاهش می یابد(در خون) و تغییرات بعدی آن به کربوهیدرات مصرفی و آب زدایی (دهیدراسیون) بستگی دارد. این کاهش انسولین در ابتدا به دو دلیل است :

1-افزایش چگالی پروتئین ناقل گلوکز (Glut) که موجب افزایش حساسیت به انسولین می شود.

2-فعالیت شدید و فزاینده باد افزایش لاکتات و اسیدوز عضله همراه است.

افزایش حساسیت به انسولین در این نوع فعالیت ها زمانی بیشتر می شود که توده عضلانی بیشتری درگیر شود و زنان به علت توده ی عضلانی کمتر از مزیت کمتر بهره مند می شوند و فعالیت های ورزشی که همراه با اعمال برونگرا هستند موجب آسیب عضلانی می شوند که خود این آسیب موجب کاهش حساسیت انسولین می شود .

هورمون رشد (GH)

غلظت آن به صورت خطی افزایش میابد.

اعمال هورمون رشد

1-افزایش غلظت اسیدهای چرب آزاد (FFA)
2-مهار برداشت گلوکز از سوی بافت های محیطی

نکته: به نظر می رسد افزایش هورمون رشد به هنگام فعالیت ورزشی به بازیافت پس از فعالیت ورزشی کمک می کند زیرا نیمه عمر هورمون رشد چند برابر هورمون کتکولامین ها است.

این موضوع سه عمل مهم انجام میدهد

1-صرفه جویی در گلوکز
2-افزایش سنتز گلیکوژن در عضله
3-افزایش بارز کاتابولیسم چربی در عضله اسکلتی

کورتیزول

غلظت آن به صورت توانی افزایش می یابد و اعمال هورمون رشد با افزایش آن تقویت می شود.

کورتیزول در فعالیت های شدید دو عمل مهم انجام می دهد:

1-فراخوان اسیدهای چرب آزاد از بافت های چربی را افزایش می دهد.
2-برداشت اسید آمینه از سوی بافت های محیطی را که باعث افزایش اسیدهای آمینه ی خون می شود را کاهش میدهد (اسیدهای آمینه ی مازاد معمولا “در فرایند گلکونئوژنز در کبد استفاده می شود).

نکته: مزیت متابولیکی رهایش کورتیزول هنگام فعالیت های شدید ورزشی ((دوره ی بازیافت سریع)) می باشد.

---

حتماً بخوانید: چه هورمون‌هایی در چربی سوزی و کاهش وزن نقش دارند؟

---

فعالیت ورزشی بلند مدت

این نوع فعالیت ها با کاهش ذخایر گلیکوژن کبد و عضلات اسکلتی همراه است. در این نوع فعالیت ها گلیسرول را به عنوان شاخص افزایش فراخوانی اسیدهای چرب آزاد استفاده میکنند و بتا هیدروکسی بوتیدات جسم کتونی زمانی تولید می شود که مقادیر کربوهیدرات ها کم است و کبد به طور کامل به کالتابولیسم چربی متکی است.

نقش هورمون 17 بتا استرادیول در فعالیت های دراز مدنت استقامتی

این هورمون از نظر بیولوژیکی فعال ترین استروژن است که از تخمدان ترشح می شود.علی رغم اینکه 17 بتا استرادیول در زنان به وسیله ی تخمدان ترشح می شود مقدار اندکی از آن نیز در قشر فوق کلیه سنتز می شود ،این مورد مقدار اندکی استروژن مترشحه در مردان را توجیه می کند.البته با توجه به اندک بودن این هورمون در مردان تأثیرات این هورمون مختص زنان بوده و تحت کنترل چرخه ی قاعدگی می باشد.

نکته ی اساسی درمورد هورمون 17 بتااسترادیول

این هورمون فراخوانی اسیدهای چرب آزاد (FFA) از بافت چربی را افزایش داده  و رداشت گلوکز توسط بافت های محیطی را مهار می کند که از این نظر مشابه هورمون رشد (GH) عمل می کند.

نکات

1- فعالیت ورزشی استروژن موجود در خون هر دو گروه زنان دارای قاعدگی طبیعی و همچنین زنان فاقد قاعدگی (آمنوره) را افزایش می دهد.
2- در مقایسه با مردان کاملا ورزیده ، از غلظت های بسیار زیادتر 17بتا استرادیول در زنان تمرین کرده استقامتی برای توجیه وابستگی بیشتر به چربی نسبت به کربوهیدرات هنگام فعالیت ورزشی استفاده می شود.

فعالیت ورزشی دراز مدت و دهیدراسیون

بطور کلی در تعادل مایعات بدن هورمون های ADH، رنین، آلدسترون، ANP (پپتیدهای سدیمی) فعال هستند.که هورمون های ADH ، رنین و آلدسترون موجب حفظ آب بدن می شوند و هورمون ANP موجب دفع آب بدن می شود.

سازگاری های درازمدت دستگاه عصبی و غدد با فعالیت ورزشی

تمرین فعالیت های ورزشی از هر نوع که باشد ترشح هورمون ها را به روش های زیر تغییر می دهد :

1-تغییر محرک هایی که باعث ترشح هورمون می شود.
2-تغییر توانایی های سلول برای پاسخ به هورمون
3-تغییر ظرفیت بیشینه ی بافت های درون ریز برای رهایش هورمون.

متابولیسم انرژی و فراخوان سوخت چربی

به ازای یک شدت فعالیت ورزشی زیر بیشینه ی معین مانند انجام تمرینات استقامتی غلظت هورمون های کاتکولامینی، رشد (GH) و کورتیزول خون را کاهش می دهد همچنین تمرینات استقامتی زیر بیشینه با افزایش اتکا به چربی همراه است. البته در نگاه اول چنین به نظر می رسد که چون غلظت کاتکولامین ها و هورمون رشد و کورتیزول خون کاهش می یابد این روند با افزایش کاتابولیسم چربی ها همراه و همسو نباشد ولی درست برعکس می باشد. لذا از آنجا که عضله اسکلتی فعال منبع اصلی اسیدهای چرب آزاد در فعالیت های زیر بیشینه است و نه بافت چربی ، کاهش هورمون رشد و کورتیزول از کاتابولیسم چربی نمی کاهد.

سنتز پروتئین

در هنگام ورزش هورمون های گونادوتروپیک FSH و LH افزایش می یابد با وجود این از آنجا که بیش ار 45 دقیقه به طول می انجامد تا هورمون FSH تخمدان ها راتحریک کند و 17بتا استرادیول تولید شود بنابراین FSH و LH هنگام فعالیت ورزشی کوتاه مدت نمی تواند عامل افزایش ترشح 17بتا استرادیول باشد.در فعالیت های کوتاه مدت علت افزایش 17بتا استرادیول را تحریک مستقیم کاتکولامین ها ذکر کرده اند. علاوه بر این در فعالیت های ورزشی درازمدت به نظر می رسد که تولید 17بتا استرادیول مهار می شود و دلیل آنرا کورتیزول گفته اند.نکته : در زمانی که قاعدگی طبیعی داشتند 17بتا استرادیول بر اثر فعالیت ورزشی افزایش یافته است.

آثار ترکیبی هورمون رشد GH و هورمون رشدی شبه انسولین IGF-1 یا سوماتومدین

1-دیگر محرک آندروژنیک سنتز پروتئین می باشد.
2-سنتز پروتئین هنگام فعالیت ورزشی مختل و در دوره ی بازیافت پس از فعالیت ورزشی تحریک می شود که پیآمد آن سنتز خالص پروتئین است.

آمنوره ورزشی و تغییرات هورمونی

زنانی که از نظر فیزیولوژی توانایی قاعدگی را دارند اما به دلایلی قاعده نمی شوند در وضعیتی به سر می برند که به آن آمنوره می گویند و زمانی که علت آمنوره رابطه مستقیم با ورزش دارد آن را آمنوره ورزشی می گویند.غلظت کاتکولامین ها، بتا اندروفین و کورتیزول در زنانی که به طور مداوم به انجام تمرین می پردازند زیاد می شود، این وضعیت تا حدودی عملکرد هیپوفیز قدامی و به طور تخصصی تر رهایش هورمون آزاد کننده ی گونادوتروپیک (GnRH) را مهار می کند و مانع از ترشح هورمون های FSH و LH می شود و این امر مانع از تحریک تخمدان ها و ترشح 17بتا استرادیول می شود.در واقع آمنوره ورزشی به دلیل تغییر در رهایش LH و FSH ایجاد می شود.

در زنانی که دچار آمنوره ورزشی هستند غلظت 17بتا استرادیول خون پایین تر از حد طبیعی است و همین امر موجب محرومیت از دو مزیت عمده (1) افزایش کاتابولیسم چربی ناشی از استرادیول(2) ویژگی محافظتی استرادیول که باعث حفظ چگالی استخوان و مقادیر HDL موجود در خون می باشد.

زنانی که در فعالیت ورزشی شدید با مسافت زیاد شرکت می کنند احتمالا بیشتر دچار آمنوره ورزشی می شوند.کاهش بارز ترشح 17بتا استرادیول در زنان آمنوره فراخوان اسیدهای چرب آزاد و توانایی کاتابولیزه کردن چربی ها را هنگام فعالیت ورزشی با شدت کم تا متوسط نشان می دهد که این حالت با کاهش ترشح هورمون رشد هنگام فعالیت ورزشی و از هم گسیختگی نیم رخ رهایش روزانه هورمون رشد در زنان آمنوره به اثبات رسیده است. وضعیت آمنوره ورزشی اساسا باعث می شود که پاسخ های متابولیکی و غدد درون ریز زنان فعالیت ورزشی تا حدود زیادی شبیه مردان شود.نکته مهم : آمنوره ورزشی با (Tapering) کاهش حجم و شدت تمرین از بین خواهد رفت.

كليات

از آنجا که بر روی ورزشکاران زن تحقیقات دقیق و گسترده ای صورت نگرفته است،یک اتفاق نظر کلی در مورد سطح عملکرد آن ها وجود ندارد.وجود اختلافات فیزیولوژیک و نیز ساختاری بین جنس زن و مرد هم مزید بر علت شده است.اما با توجه به آنچه که تا به امروز می دانیم،به تعدادب از خصوصیات و ویژگی های جنس مونث در ارتباط با ورزش و فعالیت بدنی اشاره می کنیم.

اگر چه بر اساس نظر سنجی ها،اکثر ورزشکاران زن معتقد به افت عملکرد بدنی در جریان دوران قاعدگی هستند،اما از لحاظ فیزیکی زنانی بوده اند که در طی زمان قاعدگی قادر به شکستن رکورد های جهانی شده اند.فعالیت ورزشی شدید باعث کاستن سطح استروژن خون میشود،اما لزوماً روی سطح عملکرد بدنی اثری نمی گذارد.در تمرینات با شدت برابر،اختلافی در میزان بروز آسیب های ناشی از ورزش در زن و مرد دیده نمی شود.

قرص های ضد بارداری احتمالاً سبب تغییرات چشمگیر فیزیولوژیک در بدن زن می شوند،اما تاثیر عمده ای روی عملکرد فرد نخواهند گذاشت.فقدان هورمون استروژن،لااقل به صورت تئوریک سبب بالا رفتن چربیهای خون و ایجاد آتروسکلروز زودرس می شود.پس درمان مناسب اختلالات قاعدگی اهمیت بسزایی دارد.

فاطمه صادقی و سجاد کرمی

---