آناتومی سیستم عصبی

آناتومی سیستم عصبی را به دلیل بالا بودن توضیح آن در دو بخش قرار داده ایم، در این مطلب به بررسی بخش اول آن می پردازیم.سيستم عصبی به همراه سيستم غدد درون ريز، مسئوليت كنترل و برقراري ارتباط بين اندام ها و بافت های مختلف بدن ، و بين موجود زنده و محيط اطرافش را بر عهده دارد. برخی از سلول های عصبی مشابه سلول های آندوكريني عمل مي نمايند؛ و برخي از سلول های آندوكريني نيز از تغيير شكل سلول های عصبی بوجود آمده اند. اختلاف عملي عمده بين سيستم های عصبی و آندوكرينی به نحوه اجراي پديده كنترل در هر سيستم بستگي دارد.

سیستم عصبی به همراه سيستم غدد درون ريز محيط داخلي بدن موجود زنده را كنترل مي كند، در بيشتر موارد سيستم عصبي، چگونگي عمل سيستم آندوكرين را نيز تحت كنترل خود دارد. در كنترل عصبي تغييرات محيط داخلي توسط گيرنده هاي حسي دريافت و سپس با كنترل عمل سلول های عمل كننده، مانند عضله صاف احشايی، عضله قلب و سلول های غده اي محيط داخلی تنظيم می گردد.

سيستم عصبي وضعيت محيط اطراف را نيز به وسيله گيرنده های حسی درک ، و در ساده ترين شكل به آن پاسخ مي دهد، هدف از اجراي اين چنين اعمال كنترلی، نگهداری محيط داخلی در محدوده مرزهای فيزيولوژيک است.

و به طور كلي سيستم عصبی ، اطلاعات را از داخل يا خارج بدن دريافت كرده ، پردازش اطلاعات رسيده را به انجام رسانده و ايمپالس هايي براي كنترل اعمال مختلف بدن ارسال مي كند تا با وجود تغييرات زياد در محيط خارجي، محيط داخلي پايدار بماند.

طبقه بندی سيستم عصبی

دستگاه عصبی مركزی(central nervous system)CNS، شامل مغز و نخاع است.

دستگاه عصبي محيطی(peripheral nervous system)PNS، الف) اعصاب جمجمه ای- نخاعی. اعصاب جمجمه ای 12 جفت، اعصاب نخاعي 31 جفت.

ب) سيستم عصبی خودكار( اتونوم): شامل 1. سيستم عصبی سمپاتيک( از مهره های پشتی- كمری) 2. سيستم عصبی پاراسمپاتيک( جمجمه ای- خاجی)

سيستم عصبی محيطی دارای چندين سری فيبر عصبی است:

گروهی از فيبرها كه جسم سلولی آن ها در داخلCNS جای دارند. اين فيبرها از سيستم عصبی مركزی خارج و به سوی عضلات ، پيش رفته و آن ها را  عصبی می نمايند.

گروهی كه از CNS خارج و به طرف نرون های ديگر ، واقع در خارج از CNS پيش می روند.

فيبرهای عصبی كه به سوی اندام های حسی محيطی پيش می روند و جسم سلولی آن ها معمولا" خارج از CNS قرار گرفته است( اغلب در گانگليون ها مانند گانگليون های ريشه خلفي نخاع يا  گانگليون های اعصاب مغزي مهره داران). و فيبرهای مربوط به سلول های عصبي كه جسم سلولی و زوائد آن ها به طور كامل  در خارج ازCNS قرار دارند.

سلول های عصبی( نرون ها )

واحد ساختمانی و بخش فعال سيستم های عصبی، سلول های عصبی يا نرون ها هستند . سيستم عصبی انسان حدودا" دارای ( 10 به توان 20 نرون است) نرون ها واحدهايی هستند كه ضمن ارتباط با يكديگر ، با اندام های عمل كننده گوناگون نيز مرتبط مي گردند.

دو ويژگي مهم بافت عصبي:1- تحريک پذيری. – 2قابليت هدايت ، به همين خاطر نرون ها بايستی ابتدا اطلاعات ورودی(inputs) را از نرون های ديگر دريافت نمايند، تا پس از تنظيم و پردازش پيام عصبی(signal) را كه بازتاب اين توازن است، بوجود آورند. پس از ان پيام عصبی توليد شده بايستی به مناطق و نواحی موجود در حوزه ارتباطی نرون( حوزه ارتباطی نرون اول با نرون های ديگر و يا با سلول های عمل كننده ) فرستاده شود.

آناتومی نرون ها

هر نرون دارای يک جسم سلولی به نام پريكاريون می باشد و هسته ای در وسط آن به نام كاريون قرار دارد.جسم سلولی بيشتر نرون ها در داخل بخش های مختلف دستگاه عصبی قرار گرفته است ؛ نرون ها دارای زوائدی هستند كه شامل: دندريت ها، فيبر عصبي يا آكسون می باشند.

دندريت

تعدادی تارهای عصبی كوتاه هستند كه از جسم سلولی به طرف خارج كشيده شده اند و همانند يک آنتن محرک را دريافت كرده و سپس آن ها را به طرف جسم سلولی هدايت می كند؛دندريت ها نقش آوران را خواهند داشت. و تعداد آن ها از يك تا چند عدد در نرون های مختلف متفاوت است،نرون های حسی دارای دندريت های بلند تری نسبت به دندريت های ساير نرون ها هستند.

دندريت ها و جسم سلولي ، سطوح گيرنده را برای دريافت پيام از نرون های ديگر به وجود می آورند. تنظيم و يا موازنه اثرات تحريک كننده ای يا مهار كننده ای در درون جسم سلولی نرون صورت می گيرد.

آكسون می تواند از يكی از دندريت ها نيز منشأ گيرد. نخستين بخش آكسون يا قطعه ابتدايي، جايگاه صدور ايمپالس هايي است كه از جسم سلولی سرچشمه می گيرند. ( هيلوک يا تپه آكسون : منطقه ای از جسم سلولی كه آكسون از آنجا شروع می شود، دانه های نيسل دانه هايی هستند كه در سيتوپلاسم جسم سلولی به غير از  منطقه هيلوک آكسون وجود دارند؛ و از RNA تشكيل شده اند و در سنتز پروتئين شركت دارند، در جريان فعاليت نرون آن ها را مصرف می كنند.)

آكسون

نقش وابران را در سلول هاي عصبی ايفا می كنند و پيام های عصبی را از جسم سلولی به خارج هدايت مي كنند.  ممكن است تا يک متر طول داشته باشند( تعداد آكسون در هر نرون يک عدد است. آكسون مي تواند كوتاه( چند ده ميكرومتر) و يا بلند باشد در نهايت پيام عصبی به شاخه های انتهايی  و تكمه های سيناپسی منتقل می شوند.

مفهوم عمومی نرون

نرون به سلولی گفته مي شود كه در آن غشای نرونی از سه بخش مجزا ساخته شده  است:

• يک بخش حسي يا گيرنده براي دريافت اطلاعات ورودی، چه از طريق نرون های ديگر و چه از طريق سيگنال های حسی
• يک بخش صادر كننده و هدايت كننده ايمپالس كه ايمپالس ها را به سوی،يک بخش آزاد كننده ميانجي هدايت می كند.

بخش های گيرنده و آزاد كننده ميانجی ، اغلب دارای سطح بسيار وسيعی می باشند. در بخش گيرنده غشا محتوی كانال های يونی با حساسيت غير ولتاژی است، كه يا به سيگنال های حسي و يا به ميانجي های عصبی پاسخ می دهد. بسته به نوع گيرنده اين كانال های يوني ممكن است دريچه دار شيميايی، دريچه دار حرارتی، دريچه دار مكانيكی و … باشد. در اين بخش غشاء به عنوان يك كابل پاسيو عمل مي كند و تغييرات ولتاژی ايجاد شده به وسيله جريانات يونی ، ناشی از باز يا بسته شدن كانال های غشايی را انتقال می دهد.

 بخش دوم كه مسئوليت صدور و هدايت پتانسيل عمل همه يا هيچ را بر عهده دارد، دارای كا نال های دريچه دار ولتاژی است. در بخش سوم كه ميانجی عصبی آزاد می كند، سری ديگری از كانال های  دريچه دار ولتاژی قرار گرفته اند، اين كانال ها كانال های كلسيمی دريچه دار ولتاژی هستند كه مسئول مزدوج شدن تغييرات ولتاژی با آزاد سازی ميانجی میی باشند.

تقسيمات نرون ها از لحاظ ساختاری

نرون ها با توجه به محل و موقعيت قرارگيری جسم سلولی نسبت به آكسون به سه گروه: چند قطبی(multipolar) ، يک قطبي(unipolar) و دو قطبی(bipolar) تقسيم می شوند. جسم سلولی نرون ها به اشكال متفاوتی ديده می شوند مانند: دوكی،هرمی،كروی و ستاره ای شكل.

نرون های چند قطبی

مستقيما" به جسم سلولي و به آكسون دراز متصل بوده و تكانه های عصبي آن به شاخه های انتهايي منتقل مي شوند،بيشتر نرون های حركتی از اين نوع اند؛ اين نرون ها دارای چندين زائده ی دندريت و یک زائده ی آكسون هستند.

نرون های يک قطبی:دارای يک زائده ی خروجی می باشد كه اين زائده مثل حرف Tبه دو شاخه تقسيم خواهد شد، كه يكی از آن ها دندريت و ديگری آكسون ناميده خواهد شد،در نرون يک قطبی يک نقطه ی ورودی و خروجی در جسم سلولی وجود دارد يعنی فقط در يک ناحيه هر دو نوع انشعاب آكسون و دندريت خارج مي شود.بسياری از نرون های حسي از نظر ساختاری از نوع يک قطبي اند.

نرون های دو قطبی:همانند نرون های يک قطبی محرک را دريافت مي كنند ولی آكسون نرون دو قطبي از يک طرف جسم سلولی وارد شده و از طرف ديگر آن خارج مي شود. اين نرون ها را در شبكيه ی چشم می توان مشاهده كرد. اغلب به حس های بينايی، بويايی و چشايی متصل می شوند.

تقسيم بندی نرون ها از نظر عمل و وظيفه

رشته های عصبي:يك استطاله بلند و باريک ( به خصوص آكسون است) كه ايمپالس ها را به دور از جسم سلولی منتقل می كند.

به سه دسته تقسيم مي شوند:

• نرون وابران(حركتي)
• نرون آوران(حسي)
• نرون ارتباطي(رابط)

نرون وابران:تكانه را از مغز به اعضا و اندام های بدن منتقل كرده و باعث ايجاد تغييراتی مثل حركت می شود.

نرون آوران:اطلاعات را از محيط دريافت كرده و برای پردازش، آن ها را به طرف مغز می فرستد.

نرون ارتباطی:فرمان عصبی را از يک نرون به نرون ديگر منتقل می كند.

ارتباط بین سلول های عصبی

سیناپس: اتصال تخصص یافته بین نرون ها که اجازه انتقال پیام را از یک نورون به نورون دیگر می دهد.

نرون پره سیناپتیک و پست سیناپتیک

آکسودندریتیک a، آکسوسوماتیک b و آکسوآکسونیک c

سیناپس های شیمیایی و الکتریکی

نوروترانسمیتر (انتقال دهنده عصبی): مثل استیل کولین

منبع: اختصاصی elmevarzesh.com