سندروم X یا سندروم متابولیک که به سندروم مقاومت انسولین IRS هم معروف است، عبارت است از مجموعه‌ای از ناهنجاری‌های متابولیک و همودینامیک ( مجموعه‌ای از عوامل شامل فشار خون بالا، سطح بالای قند خون ناشتا و چاقی شکمی گفته می‌شود که خطر ابتلا به بیماری های قلبی_عروقی و دیابت نوع۲ را افزایش می‌دهد) که همراه با هم و مستقل از یکدیگر پیشگویی کننده‌‌ی ایجاد آتروسکلروز و CVD می‌باشند و ویژگی اصلی و شناسه‌ی مهم آن مقاومت به انسولین است.

این حالت با هیپرانسولینمی، عدم تحمل به گلوکز، دیس لیپیدمی آتروژنیک (کاهش لیپوپروتئین‌های با چگالی بالا (HDL) و افزایش تری گلیسریدها، اسیدهای چرب آزاد، لیپوپروتئین با چگالی بسیار پایین (VLDL) و ذرات کوچک و متراکم (LDL)، بالا بودن فشار خون و چاقی احشایی همراه است. وقوع همزمان این اختلالات بسیار خطرناک تر از بروز هر کدام به تنهایی است و مرگ و میر ناشی از بیماری های قلبی عروقی در مبتلایان به سندروم متابولیک بیشتر است.

دلایل ابتلا به سندروم متابولیک

سندروم متابولیک، مجموعه‌ای از عوامل خطرساز برای سلامتی است. داشتن چاقی مرکزی یا اضافه وزن می‌تواند دلیل عمده‌ی ابتلا به این سندرم باشد، اما مقدار وجود ناهنجار لیپید و کلسترول در خون، فشار خون بالا و پیش دیابت هم می‌تواند خطر این بیماری را افزایش دهد. عواملی مانند تاریخچه‌ی خانوادگی و پیش‌زمینه‌ی نژادی نیز می‌توانند احتمال ایجاد برخی از این عوامل را افزیش دهند. اما انتخاب نوع و سبک زندگی سالم می‌تواند روی این عوامل اثرگذار باشد.

علائم سندروم متابولیک

  • چاقی احشایی، به ویژه شکم گه با اندازه‌گیری دور کمر تعیین می‌شود (بیش از ۱۰۲ سانتیمتر در مردان و بیش از ۸۸ سانتیمتر در زنان)
  • تری گلیسرید خون (ناشتا) بیش از ۱۵۰ mg/dl
  • سطح کلسترول (HDL) بالاتر از ۴۰ میلی‌گرم mg/dl یا کمتر برای آقایان و ۵۰ میلی‌گرم  یا کمتر برای خانم‌ها
  • افزایش فشار خون بیش از ۱۳۵/۸۵ MmHg
  • گلوکز (قند خون) ناشتا بیش از ۱۱۰ mg/dl

عوامل خطرزای سندروم متابولیک

  • چاق بودن یا داشتن اضافه وزن
  • عدم فعالیت جسمانی
  • داشتن مقاومت به انسولین
  • عوامل ژنتیک

بیماری‌های مرتبط با سندروم

  • هایپرتانسیون
  • هایپر لیپیدمیا
  • چاقی احشایی
  • دیابت

بررسی دلایل ابتلا به سندروم متابولیک

چاقی احشایی

چاقی با ذخیره بیش از حد انرژی به صورت چربی در بدن ظاهر می‌شود زمانیکه BMI بیش از ۳۰ درصد باشد. افرادی که دارای چربی دور شکم هستند، در مقایسه با افرادی که در قسمت لگن و ران چربی بیشتری دارند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماری سندروم متابولیک هستند.

میزان انرژی که اغلب مردم در طی روز نیاز دارند، بطور متوسط برای زنان حدود ٢٠٠٠ کالری و برای مردان ٢۵٠٠ کالری می باشد. این میزان برای یک ورزشکار حرفه ای ۴٠٠٠ کالری بیشتر است و برای یک زن حامله و یا شیرده ۵٠٠ – ٣٠٠ کالری بیش از کالری مورد نیاز یک زن در حالت عادی است .اکثر افراد در سنین بالا اضافه وزن پیدا می کنند و این امر در این سنین، به دلیل کاهش فعالیت و کاهشBMR ، طبیعی است و بالطبع باید دریافت انرژی کاهش یابد، چرا که در غیر این صورت چاقی عارض می‌شود.

دامنه فشار خون

  • نرمال: کمتر از ۸۰/۱۲۰ میلی متر جیوه
  • مرحله قبل فشار خون بالا: ۸۹-۸۰/۱۳۹-۱۲۰ میلی متر جیوه
  • مرحله اول فشار خون: ۹۹-۸۹/۱۵۹-۱۴۰ میلی متر جیوه
  • مرحله دوم فشار خون: بالای ۱۰۰/۱۶۰ میلی متر جیوه

افزایش فشار خون به دو گروه اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود. فشار خون اولیه که ۹۰ درصد موارد فشار خون را شامل می‌شود علت خاصی نداشته و عوامل تغذیه‌ای نقش بسیار مهمی در بروز و کنترل آن دارند. فشارخون ثانویه معمولاً به دنبال نارسائی کلیه، تنگی سرخرگ‌ آئورت، بیماری های غدد درون ریز و اختلالات عروقی بروز می نماید وباید بیماری اصلی درمان شود. ۷۰ درصد افراد چاق دارای فشار خون بالا هستند. شایع ترین علت نارسایی قلب در دنیا فشار خون می باشد. فشار خون بالا باعث تنگ شدن عروق کرونری قلب و ایجاد حمله قلبی می‌شود.

دیابت

دیابت نوع ۲ (غیر وابسته به انسولین) تقریباٌ ۸۵ تا ۹۰ درصد کل بیماران دیابتی را تشکیل می‌دهد. ابتلاء به دیابت به میزان ۶۰ تا ۹۰ درصد مربوط به عامل دریافت کالری اضافی، چاقی و در نتیجه مقاومت نسبی به انسولین است. در مراحل اولیه بیماری با کم کردن وزن بیمار می توان مقاومت به انسولین را اصلاح کرد.

تحقیقات اخیر بر روی کربوهیدرات‌ها گویای این است که دریافت زیاد کربوهیدرات‌های تصفیه شده، ممکن است خطر ابتلا به مقاومت به انسولین را افزایش دهد. به علاوه مطالعه بر روی حیوانات نشان داده است که مصرف رژیم‌های غذایی خاص با فروکتوز بالا منجر به اختلالات متابولیکی در حیوان شده که نتیجه ی آن افزایش وزن، بالارفتن چربی و پرفشاری خون بوده است.

پیشنهاد مطالعه:
چرا فروکتوز (قند میوه) مضر است؟

فروکتوز به آسانی از طریق روده کوچک جذب شده و به میزان زیادی به کبد حمل می‌شود. فروکتوز در کبد به وسیله  چند واکنش بیوشیمیایی به سرعت به چربی تبدیل می‌شود ( بالا رفتن چربی خون و افزایش سطح کلسترول خون و در نتیجه افزایش وزن و چاقی). اکثر افراد مبتلا به مقاومت به انسولین، همزمان مبتلا به چاقی احشایی نیز می‌باشند. تمایل نسل جوان به استفاده از فناوری‌های روز و فست فود ها و از طرف دیگر بسته بندی‌های جدید این مواد غذایی (حاوی فتالات ) در نهایت به ایجاد سندروم متابولیک کمک می‌کنند.

دیس لیپیدمی

دیس لیپیدمی آتروژنیک با اختلال در سطح سه لیپید مشخص می‌شود که شامل افزایش سطح VLDL و LDL و سطح پایین HDL می باشد. دیس لیپیدمی یکی از عوامل اصلی خطر برای بروز بیماری شریان‌های کرونری (CHD) سکته مغزی و بیماری عروق محیطی  (PVD) ذکر گردیده که می توان با تغییر شیوه زندگی، رژیم غذایی و داروها بر آن تاثیر گذاشت و آن را تغییر داد.

اختلال در متابولیسم چربی ها و بالا رفتن میزان سرمی آن‌ها می‌تواند منجر به تشکیل پلاک های آترواسکلروز در کرونرها بشود که طی فرآیندی پیچیده در حضور سایر عوامل خطر  تشکیل آن تسریع می‌شود. دو پیامد اصلی تشکیل پلاک آترواسکلروز در کرونرها : بروز سکته قلبی و آنژین صدری ناپایدار است. دیس لیپیدمی و چاقی در ایران از مهم ترین عوامل سندروم متابولیک هستند .افزایش تری گلیسیریدهای سرمی معمولاً با سندروم متابولیک همراه است.

برخی از عوامل مؤثر در افزایش تری گلیسیرید

چاقی و اضافه وزن، فعالیت فیزیکی کم، مصرف سیگار، مصرف زیاد الکل، رژیم غذایی پرکربوهیدرات (بیشتر از ۶۰% انرژی دریافتی)، بیماری‌هایی مانند دیابت نوع ۲، نارسایی مزمن کلیه و سندروم نفروتیک، مصرف برخی داروها، اختلال های ژنتیکی نظیر هیپرلیپیدمی توأم ارثی(FCHL)، هیپرتری گلیسیریدمی ارثی و اختلال ارثی بتالیپوپروتئینمی.

درمان سندروم متابولیک

اشخاص مبتلا به سندرم متابولیک می‌توانند با اصلاح سبک زندگی خود، بدون استفاده از دارو، عوامل بیماری‌زا را از خود دور کنند. در این سندرم، می‌توان با تغییر سبک زندگی، قند و فشار خون بالا و ناهنجاری‌های موجود در لیپید و کلسترول بدن را درمان کرد.

درمان دارویی سندروم متابولیک

افراد مبتلا به این سندرم از طریق کنترل عوامل خطرزای خود می‌توانند خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی و دیابت نوع ۲ را کاهش دهند. بهترین راه برای آن‌ها کاهش وزن و افزایش فعالیت جسمانی است .کنترل مداوم وزن، فشار خون، قند و چربی خون، مصرف کنترل شده داروهای ضد فشار خون ( اثر بر حساسیت به انسولین )، مصرف روزانه کلسیم و ویتامین D ،کاهش مصرف چربی های اشباع و کلسترول کمتر از ۲۰۰ میلی گرم در روز، مصرف استانول‌ها و استرول‌های گیاهی (۲ گرم در روز) و افزایش مصرف فیبرهای غذایی(۲۵ ـ ۱۰ گرم در روز) و افزایش فعالیت بدنی.

پزشگان معمولاً درمان را با تجویز «متفورمین»، شروع می‌کنند. این دارو می‌تواند به گروه‌های در خطر بالا کمک بسیاری کند. برای درمان سندرم متابولیک از داروهای دیگری نیز استفاده می‌شود. از این داروها می‌توان به استاتین‌ها اشاره کرد که برای درمان مقدار بالای کلسترول لیپوپروتئین کم‌چگالی (low-density lipoprotein-LDL) به‌کار می‌رود. داروهای ضد فشار خون نیز برای درمان فشار خون استفاده می‌شوند. اما یکبار دیگر باید یادآوری کرد که برای افراد مبتلا به فشار خون یا کسانی که در خطر کم ابتلا به دیابت قرار دارند، پیش از هر چیزی پیروی از سبک زندگی سالم، بهترین اقدام است.

پیشنهاد مطالعه:
متفورمین چیست؟ آیا مصرف متفورمین برای لاغری بی خطر است؟

فعالیت بدنی مناسب

فعالیت‌های بدنی یکی از عوامل مؤثر بر درمان این بیماری است، ترکیب تمرینات بدنسازی، هوازی یا اینتروال می‌تواند بهترین نتیجه را به دنبال داشته باشد. سایر فعالیت‌های مناسب شامل دو، شنا، دوچرخه سواری، کوه نوردی پله ای، اسکی در مناطق کوهستانی، اسکیت، انواع کلاس‌های رقص و انواع مختلف تنیس به صورت متناوب ( راکت بال، اسکواش) می‌باشد .البته نوع، کمیت و کیفیت ورزش باید با توجه به وضعیت بیمار و تحت نظر پزشک متخصص تعیین شود.

رژیم غذایی مناسب

رژیم غذایی DASH، مناسب پیشگیری و درمان سندرم متابولیک است. هدف از این رژیم غذایی، پیشگیری از پرفشاری خون است. در این رژیم غذایی خوراکی‌ها از منابع سالم انتخاب می‌شوند؛
مصرف گوشت قرمز، سدیم، چربی‌های اشباع‌شده و به‌طور کلی چربی‌ها و غذاها و نوشیدنی‌های شیرین بسیار محدود است و میوه و سبزیجات بسیاری در کنار غلات کامل، ماهی و آجیل مصرف می‌شود.

سندروم متابولیک

سندروم متابلویک قابل پیشگیری است

خبر بسیار خوب در ارتباط با «سندروم متابولیک»، این است که این عارضه با کنترل وزن، قابل پیشگیری است. دکتر آپوویان در این ارتباط می گوید با حفظ رژیم غذایی سلامت و ۳۰ دقیقه پیاده روی در روز در کنار هشت ساعت خواب کامل که به کاهش استرس می انجامد خواهید توانست، از این بیماری جلوگیری به عمل آورید. ورزش هایی چون یوگا و مدیتیشن می توانند بسیار مفید باشند.

نتیجه بحث

سندروم متابولیک یکی از ریسک فاکتورهای شناخته شده بیماری کاردیوواسکولار است .مبتلایان سندروم متابولیک نسبت به افراد با ریسک مشابه و بدون این سندروم، باید درمان مؤثرتری دریافت کنند. عمده بیماری‌های کاردیوواسکولار در حال حاضر در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌افتد .اگرچه فاکتورهای ژنتیکی نقش مهمی در ایجاد سندروم متابولیک دارند اما شیوع بیشتر این سندروم در جامعه ما به روش زندگی مردم ما بر می‌گردد که در عین بی تحرکی به مصرف غذاهای پرچرب و fast food نیز رو آورده اند.

شیوع سندرم متابولیک بطور معنی داری با افزایش BMI و افراد دارای سندرم متابولیک بطور مشخص دارای BMI بالاتری بودند، لذا کمک به افراد چاق و دارای اضافه وزن برای رسیدن به وزن مطلوب بسیار حیاتی است. بهترین استراتژی برای جلوگیری از چاقی و سندروم متابولیک، داشتن یک برنامه زندگی سالم همراه با رژیم غذایی متعادل با مصرف بیشتر میوه و سبزیجات، فعالیت بدنی کافی به ویژه ورزش هوازی منظم، حفظ وزن ایده آل و نیز کاهش اضافه وزن در افراد چاق می‌باشد.

بروز رسانی، ۲۴ شهریور ۹۷

تهیه و تدوین: elmevarzesh.com

منابع: medicalnewstoday + rd