نویسنده:
زمان مطالعه:
آخرین ویرایش:
گرفتگی عضلات در خواب یا گرفتگی شبانه پا (Nocturnal Leg Cramps) به انقباض ناگهانی، غیرارادی و معمولاً دردناک عضلات پا گفته می‌شود که بیشتر عضلات ساق را درگیر می‌کند و می‌تواند فرد را از خواب بیدار کند. این گرفتگی معمولاً برای مدت کوتاهی ادامه دارد، اما ممکن است پس از برطرف‌شدن انقباض، عضله برای مدتی دردناک یا حساس باقی بماند.
علت گرفتگی عضلات پا در خواب همیشه مشخص نیست. برخلاف تصور رایج، نمی‌توان بیشتر موارد را فقط به کمبود منیزیم، پتاسیم یا کلسیم نسبت داد. در بسیاری از افراد، گرفتگی شبانه بدون علت مشخص رخ می‌دهد؛ با این‌حال، عواملی مانند خستگی عضلات، تغییرات عصبی ـ عضلانی، افزایش سن، بارداری، بعضی بیماری‌ها و برخی داروها می‌توانند با آن ارتباط داشته باشند.
گرفتگی عضلات در خواب چرا اتفاق می‌افتد؟
در گرفتگی شبانه، یک یا چند عضله به‌طور ناگهانی منقبض می‌شوند و برای مدتی در وضعیت انقباض باقی می‌مانند. ساق پا شایع‌ترین محل درگیری است، اما کف پا و ران نیز ممکن است گرفتار شوند.
مکانیسم دقیق گرفتگی شبانه هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. شواهد موجود احتمال می‌دهند تغییر در کنترل عصبی ـ عضلانی و خستگی عضلات در ایجاد این گرفتگی‌ها نقش داشته باشد. بنابراین نمی‌توان همه موارد را با یک علت ساده مانند «کمبود املاح» توضیح داد.
علت گرفتگی عضلات پا در خواب چیست؟
در بسیاری از افراد، علت مشخصی برای گرفتگی شبانه پیدا نمی‌شود. این موارد معمولاً در گروه گرفتگی‌های ایدیوپاتیک، یعنی گرفتگی‌های بدون علت مشخص، قرار می‌گیرند. بااین‌حال، عوامل مختلفی می‌توانند احتمال بروز گرفتگی را افزایش دهند.
افزایش سن
گرفتگی شبانه پا در بزرگسالان شایع است و با افزایش سن بیشتر دیده می‌شود. مطالعات جمعیتی نیز ارتباط میان گرفتگی شبانه، سن بالاتر و برخی مشکلات پزشکی را گزارش کرده‌اند.
خستگی و فشار بیش از حد عضلات
خستگی عضلات و تغییر در عملکرد عصبی ـ عضلانی می‌تواند زمینه گرفتگی را فراهم کند. به همین دلیل ممکن است گرفتگی پس از فعالیت شدید، استفاده بیش از حد از عضلات یا افزایش ناگهانی حجم و شدت تمرین بیشتر شود.
البته این موضوع به این معنا نیست که هر گرفتگی شبانه ناشی از ورزش یا خستگی عضلات است؛ گرفتگی شبانه ممکن است حتی بدون فعالیت بدنی شدید نیز رخ دهد.
کم‌آبی و اختلالات الکترولیتی
کم‌آبی شدید یا اختلال واقعی در سطح الکترولیت‌ها در برخی شرایط پزشکی می‌تواند با گرفتگی عضلات همراه باشد. این موضوع، با این ادعا که گرفتگی شبانه معمولاً ناشی از کمبود آب یا منیزیم است تفاوت دارد.
در افرادی که تعریق زیادی دارند، فعالیت طولانی انجام می‌دهند یا به دلیل بیماری دچار از دست‌دادن قابل‌توجه مایعات می‌شوند، وضعیت آب و الکترولیت‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اما برای گرفتگی‌های ایدیوپاتیک شبانه، اختلال الکترولیتی به‌عنوان علت اصلی ثابت نشده است.
بارداری
گرفتگی پا در دوران بارداری شایع‌تر است و ممکن است در مراحل مختلف بارداری رخ دهد. تغییرات فیزیولوژیک این دوره می‌تواند در بروز گرفتگی نقش داشته باشد، اما نمی‌توان گرفتگی دوران بارداری را بدون بررسی به کمبود منیزیم یا کلسیم نسبت داد.
بیماری‌های زمینه‌ای
برخی بیماری‌ها با گرفتگی عضلات ارتباط دارند؛ از جمله بعضی بیماری‌های عصبی، بیماری‌های کلیوی و کبدی، برخی مشکلات عروقی، بیماری‌های ستون فقرات و نوروپاتی مرتبط با دیابت. در چنین شرایطی، شناسایی و درمان بیماری زمینه‌ای اهمیت بیشتری از مصرف خودسرانه مکمل‌ها دارد.
بعضی داروها
برخی داروها نیز با افزایش احتمال گرفتگی عضلات ارتباط داشته‌اند. در یک مطالعه بزرگ مبتنی بر داده‌های جمعیتی، شروع مصرف دیورتیک‌ها، استاتین‌ها و آگونیست‌های طولانی‌اثر بتا۲ با افزایش احتمال شروع درمان برای گرفتگی عضلات همراه بود. این نوع مطالعه ارتباط را نشان می‌دهد و به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که هر یک از این داروها مستقیماً باعث گرفتگی می‌شوند.
اگر گرفتگی‌ها بعد از شروع یک داروی جدید یا تغییر مقدار مصرف آن ایجاد شده‌اند، موضوع را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید. دارو را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
آیا وضعیت خوابیدن باعث گرفتگی عضلات پا در خواب می‌شود؟
وضعیت قرارگیری پا هنگام خواب ممکن است در بعضی افراد نقش داشته باشد. برای مثال، قرار گرفتن مچ پا در حالت پنجه رو به پایین (plantar flexion) باعث کوتاه‌ترشدن عضلات ساق می‌شود و ممکن است در افراد مستعد، زمینه گرفتگی را فراهم کند.
اما شواهد قطعی برای اینکه تغییر وضعیت خواب بتواند از گرفتگی شبانه جلوگیری کند وجود ندارد. بنابراین بهتر است این موضوع را یک عامل احتمالی بدانیم، نه یک علت قطعی یا یک روش درمانی اثبات‌شده.
اگر متوجه شده‌اید گرفتگی‌ها بیشتر زمانی اتفاق می‌افتند که پنجه پا به سمت پایین قرار گرفته است، می‌توانید هنگام خواب تلاش کنید مچ پا در وضعیت طبیعی و راحت‌تری قرار داشته باشد.
هنگام گرفتگی عضلات پا در خواب چه کنیم؟
وقتی گرفتگی شروع می‌شود، هدف اصلی کاهش تدریجی انقباض عضله است.
۱. عضله را به‌آرامی بکشید
اگر ساق پا گرفته است، زانو را تا حد امکان صاف نگه دارید و پنجه پا را به سمت صورت و زانو بکشید. این کار مچ پا را به سمت بالا می‌آورد و عضلات ساق را کشش می‌دهد.
می‌توانید با دست نیز انگشتان پا را به سمت خود بکشید. کشش باید کنترل‌شده باشد و لازم نیست برای برطرف‌کردن گرفتگی، عضله را با شدت زیاد بکشید.
۲. چند قدم راه بروید
اگر توانایی ایستادن دارید، از رختخواب بلند شوید و چند قدم به‌آرامی راه بروید. قرارگرفتن تدریجی وزن بدن روی پای گرفتار نیز ممکن است به کاهش انقباض کمک کند.
۳. عضله را به‌آرامی ماساژ دهید
ماساژ ملایم ساق می‌تواند احساس سفتی و ناراحتی را کاهش دهد. فشار شدید یا ماساژ خشن ضرورتی ندارد.
۴. گرمای ملایم را امتحان کنید
دوش آب گرم یا گرمای موضعی ملایم ممکن است در بعضی افراد باعث احساس آرامش عضله شود. اما، شواهد درباره بسیاری از روش‌های غیردارویی برای گرفتگی محدود است و گرما را نباید درمان قطعی دانست.
چگونه از گرفتگی عضلات پا در خواب جلوگیری کنیم؟
از آنجا که علت بسیاری از گرفتگی‌های شبانه مشخص نیست، هیچ روش واحدی برای پیشگیری از تمام موارد وجود ندارد. اما برخی اقدامات ممکن است برای بعضی افراد مفید باشند.
کشش منظم عضلات ساق و پشت ران
شواهد موجود نشان می‌دهد ترکیب کشش روزانه عضلات ساق و همسترینگ ممکن است شدت گرفتگی‌های شبانه را در افراد بالای ۵۵ سال کاهش دهد، اما اثر آن بر تعداد دفعات گرفتگی مشخص نیست و کیفیت شواهد پایین است. بنابراین کشش را باید یک گزینه کم‌خطر برای امتحان‌کردن دانست، نه روشی با اثربخشی قطعی.
برای کشش ساده ساق، روبه‌روی دیوار بایستید و دست‌ها را روی آن قرار دهید. یک پا را عقب ببرید و پاشنه همان پا را روی زمین نگه دارید. سپس بدن را به‌آرامی به سمت دیوار ببرید تا در ساق پای عقب احساس کشش کنید. کشش نباید دردناک باشد و نیازی به واردکردن فشار شدید نیست.
افزایش تدریجی فعالیت ورزشی
اگر گرفتگی‌ها پس از شروع برنامه تمرینی جدید یا افزایش ناگهانی حجم و شدت تمرین ایجاد شده‌اند، بار تمرینی را به‌تدریج افزایش دهید. خستگی عضلانی می‌تواند یکی از عوامل مرتبط با گرفتگی باشد.
مایعات کافی دریافت کنید
دریافت مایعات متناسب با نیاز بدن، به‌خصوص در هوای گرم یا فعالیت‌هایی که موجب تعریق زیاد می‌شوند، اهمیت دارد.
اما عدد ثابتی مانند «۶ تا ۸ لیوان آب برای همه افراد» مبنای مناسبی برای پیشگیری از گرفتگی شبانه نیست. نیاز به مایعات به عواملی مانند اندازه بدن، فعالیت، آب‌وهوا و میزان تعریق بستگی دارد.
گرفتگی شبانه با گرفتگی ناشی از ورزش یکی نیست
برای ورزشکاران، تشخیص این دو اهمیت دارد. گرفتگی شبانه در زمان استراحت و خواب اتفاق می‌افتد، در حالی‌که گرفتگی مرتبط با ورزش معمولاً هنگام فعالیت یا بلافاصله پس از آن رخ می‌دهد و با سفت‌شدن دردناک عضله همراه است. این دو وضعیت ممکن است عوامل و شرایط متفاوتی داشته باشند و نباید درمان آنها را یکی دانست. بنابراین اگر گرفتگی فقط هنگام تمرین شدید رخ می‌دهد، بهتر است آن را به‌طور خودکار «گرفتگی شبانه» تلقی نکنید.
آیا کمبود منیزیم باعث گرفتگی عضلات در خواب می‌شود؟
نه لزوماً. کمبود واقعی منیزیم می‌تواند عملکرد طبیعی عضلات و اعصاب را مختل کند، اما این به معنای آن نیست که گرفتگی‌های شبانه در افراد سالم معمولاً ناشی از کمبود منیزیم هستند.
مرور سیستماتیک کاکرین نشان داده است که در گرفتگی‌های ایدیوپاتیک، عمدتاً در بزرگسالان مسن، تفاوت مصرف منیزیم با دارونما در تعداد گرفتگی‌ها کوچک و از نظر آماری معنادار نبوده است. بنابراین شواهد از مصرف روتین مکمل منیزیم برای این نوع گرفتگی حمایت نمی‌کنند.
اگر احتمال کمبود منیزیم یا بیماری زمینه‌ای وجود داشته باشد، موضوع متفاوت است و باید علت احتمالی بررسی شود.
آیا پتاسیم و کلسیم برای گرفتگی پا مفید هستند؟
پتاسیم و کلسیم برای عملکرد طبیعی عضلات و سیستم عصبی ضروری‌اند، اما در افراد سالم، مصرف بیشتر آنها لزوماً گرفتگی شبانه را برطرف نمی‌کند.
اگر فردی دچار اختلال واقعی در سطح الکترولیت‌ها باشد، اصلاح آن می‌تواند ضروری باشد. در غیر این صورت، مصرف خودسرانه مکمل‌های پتاسیم یا کلسیم برای درمان گرفتگی شبانه توصیه نمی‌شود. تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن از یک رژیم غذایی متعادل، رویکرد مناسب‌تری برای افراد سالم است.
آیا آب و الکترولیت‌ها از گرفتگی شبانه جلوگیری می‌کنند؟
این موضوع به شرایط فرد بستگی دارد. گرفتگی عضلات پس از فعالیت طولانی، تعریق زیاد یا قرارگرفتن در گرما با گرفتگی‌های ایدیوپاتیک شبانه یکسان نیست. در شرایطی که مایعات و الکترولیت‌ها به مقدار قابل‌توجهی از دست می‌روند، مدیریت مناسب آنها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
اما در فردی که دچار گرفتگی معمول شبانه است، نمی‌توان نوشیدن آب یا مصرف مکمل‌های الکترولیتی را به‌عنوان درمان قطعی توصیه کرد.
آیا کینین برای گرفتگی عضلات مفید است؟
کینین ممکن است در برخی مطالعات تعداد یا شدت گرفتگی‌ها را کاهش داده باشد، اما به دلیل خطر عوارض جدی، برای پیشگیری یا درمان روتین گرفتگی شبانه پا توصیه نمی‌شود.
FDA درباره مصرف کینین برای گرفتگی پا نسبت به عوارض جدی مانند کاهش پلاکت خون، واکنش‌های حساسیتی شدید و اختلالات ریتم قلب هشدار داده است. کینین برای این کاربرد مورد تأیید FDA نیست و نباید خودسرانه مصرف شود.
چه زمانی برای گرفتگی پا باید به پزشک مراجعه کرد؟
گرفتگی گاه‌به‌گاه پا معمولاً نشانه بیماری جدی نیست. اما اگر گرفتگی‌ها مکرر، شدید یا رو به افزایش باشند، بهتر است علت آنها بررسی شود.
مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری دارد اگر:
- گرفتگی‌ها مرتباً خواب شما را مختل می‌کنند.
- گرفتگی‌ها بسیار شدید یا طولانی هستند.
- بعد از برطرف‌شدن گرفتگی، درد یا ضعف عضله باقی می‌ماند.
- گرفتگی همراه با بی‌حسی، گزگز یا ضعف پا است.
- یک پا دچار تورم، تغییر رنگ یا علائم غیرمعمول شده است.
- گرفتگی‌ها پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده‌اند.
- بیماری زمینه‌ای مانند دیابت، بیماری کلیوی، عصبی یا عروقی دارید.
- درد یا گرفتگی بیشتر هنگام راه‌رفتن ایجاد می‌شود و با استراحت کاهش پیدا می‌کند.
شرح‌حال و معاینه معمولاً بخش اصلی ارزیابی گرفتگی شبانه هستند و آزمایش‌های گسترده برای همه افراد ضروری نیستند؛ آزمایش یا بررسی بیشتر زمانی مطرح می‌شود که علائم یا سابقه فرد احتمال بیماری زمینه‌ای دیگری را مطرح کند.
تفاوت گرفتگی پا در خواب با سندرم پای بی‌قرار
گرفتگی شبانه پا و سندرم پای بی‌قرار (Restless Legs Syndrome) دو مشکل متفاوت هستند.
در گرفتگی شبانه، عضله ناگهان و به‌شکل دردناک منقبض می‌شود و معمولاً می‌توان سفت‌شدن آن را احساس کرد.
در سندرم پای بی‌قرار، مشکل اصلی احساس ناخوشایند در پاها و نیاز شدید به حرکت‌دادن آنها است که هنگام استراحت و معمولاً شب‌ها بیشتر می‌شود. این وضعیت الزاماً با انقباض دردناک و ناگهانی عضله همراه نیست.
همچنین درد ناشی از لنگش متناوب با فعالیت ایجاد می‌شود و معمولاً با استراحت بهتر می‌شود؛ بنابراین نباید هر درد یا گرفتگی پا را گرفتگی شبانه در نظر گرفت.
آیا گرفتگی عضلات پا در خواب به دلیل کمبود ویتامین است؟
در بیشتر موارد نمی‌توان گرفتگی شبانه پا را به کمبود یک ویتامین خاص نسبت داد. ویتامین‌ها برای عملکرد طبیعی بدن ضروری‌اند، اما شواهد کافی وجود ندارد که مصرف روتین ویتامین‌هایی مانند A یا E را به‌عنوان درمان گرفتگی شبانه توصیه کنیم.
اگر فردی به دلیل سوءتغذیه، بیماری زمینه‌ای یا شرایط خاص در معرض کمبود یک ماده مغذی باشد، بررسی و اصلاح کمبود احتمالی می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ اما این موضوع با مصرف خودسرانه مکمل برای هر نوع گرفتگی متفاوت است.
جمع‌بندی
علت گرفتگی عضلات پا در خواب همیشه مشخص نیست و نمی‌توان آن را صرفاً به کمبود منیزیم یا سایر مواد معدنی نسبت داد. خستگی عضلات، تغییرات عصبی ـ عضلانی، افزایش سن، بارداری، بعضی بیماری‌ها و برخی داروها از عواملی هستند که ممکن است با گرفتگی شبانه ارتباط داشته باشند. وضعیت قرارگیری پا هنگام خواب نیز ممکن است در بعضی افراد نقش داشته باشد، اما شواهد کافی برای قطعی‌دانستن آن وجود ندارد.
هنگام گرفتگی، کشیدن آرام پنجه پا به سمت خود، کشش عضله ساق، چند قدم راه‌رفتن و ماساژ ملایم می‌تواند به کاهش انقباض و ناراحتی کمک کند. کشش منظم ساق و پشت ران نیز ممکن است شدت گرفتگی‌های شبانه را در بعضی افراد کاهش دهد، هرچند شواهد آن محدود است.
اگر گرفتگی‌ها مکرر، شدید یا همراه با ضعف، بی‌حسی، تورم، تغییر رنگ پا یا سایر علائم غیرعادی باشند، بهتر است علت زمینه‌ای بررسی شود.
تهیه و تنظیم: elmevarzesh.com
منابع
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28586374
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22157068
https://www.cochrane.org/evidence/CD009402_magnesium-muscle-cramps
https://www.cochrane.org/evidence/CD008496_non-drug-treatments-leg-and-foot-cramps
https://www.aafp.org/afp/2012/0815/p350
https://www.fda.gov/files/about%20fda/published/Serious-risks-associated-with-using-Quinine-to-prevent-or-treat-nocturnal-leg-cramps.pdf
برچسبها:
به اشتراک بگذارید:
مطالب مرتبط
نظرتان را برای ما بنویسید. اگر هم در خصوص موضوعی سوال دارید، چنانچه اطلاعات کافی در مورد آن داشته باشیم در طی 48 ساعت (سعی می کنیم) پاسخ خواهیم داد.