انواع مفصل + آناتومی مفصل‌ها

برای تسهیل حرکت اندام‌های بدن، لازم است قسمت‌های مختلف آن با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. این ارتباط به وسیله انواع مفصل متحرک برقرار می‌شود. حرکت در یک مفصل نیز باید توسط نوع مفصل، رباط‌های متصل به آن و یا توسط عضلات اطراف محدود می‌شوند. وجود همبستگی و اتصال استخوان‌های مختلف بدن انسان یکی از عوامل مهم حرکت آدمی است.

مفصل چیست؟

محل ارتباط دو یا چند استخوان را در بدن مفصل می‌گویند. انواع مفصل بر حسب عملکرد و نوع حرکت به سه دسته تقسیم می‌شوند: مفاصل غیر متحرک، مفاصل نیمه متحرک و مفاصل متحرک

• مفاصل اصلی کمربند شانه‌ای شامل: جناغی چنپری، اخرومی چنپری، بازویی دوری و مفصل قفسه صدری کتفی می‌باشد.
• مفاصل اصلی اندام فوقانی شامل: مفاصل شانه، آرنج، و مچ دست است.
• مفاصل اصلی اندام تحتانی شامل: مفصل لگن، زانو و مچ پا

انواع مفصل بر اساس ساختار

از لحاظ ساختمان به سه دسته؛ لیفی، غضروفی وسینوویال (متحرک) تقسیم می‌شوند. مفصل‌ها بین استخوان‌ها و یا بین استخوان و غضروف واقع می‌شوند. از دیدگاه بیومکانیکی اهمیت مفاصل در فراهم کردن امکان حرکت آزاد قسمت‌های مختلف بدن می‌باشد. ساختارهای دیگری که در مفاصل وجود دارند شامل غشاء سینویال که در کاهش اصطکاک بین استخوان‌ها (lubrication) مفصل نقش دارد و لیگامنت که از بافت پیوندی فیبروزی انبوه تشکیل شده است و با متصل کردن استخوان‌ها به پایداری مفصل کمک می‌کند.

انواع مفاصل با توجه به ساختمان آن‌ها

1. مفاصل لیفی
2. مفاصل غضروفی
3. سینوویال

مفاصل لیفی (فیبروری)

• مفاصل درزی
• مفاصل گومفوزیس
• مفاصل با رابط بافت همبند

مفاصل غضروفی

در این نوع مفاصل استخوان‌ها به وسیله یک واسطه غضروفی روی هم قرار می‌گیرند و دو دسته‌اند:

1. مفاصل سین کندروز، مانند مفصل بین دیافیرواپی استخوان‌های دراز
2. مفاصل سیمفیز، مانند مفاصل بین مهره‌های ستون فقرات

مفاصل سینوویال

قسمت‌های مختلف مفاصل سینوویال عبارتند از: سطوح مفصلی، غشاء سینوویال، کپسول مفصلی و رباط‌ها

بسیاری از افراد فقط مفاصل متحرک را مفصل تلقی می‌کنند، در حالی که در بدن مفاصل وجود دارد که فاقد هر گونه تحرک هسستند. مانند مفاصل کاسه سر

انواع مفصل

مفاصل سینوویال را با توجه شکل سطوح استخوان‌های شرکت کننده در مفصل به ۷ نوع تقسیم می‌شوند.

مفصل مسطح

سطوح مفصلی این نوع مفاصل مسطح بوده و روی یکدیگر منطبق می‌شوند، مانند زوائد مفصلی مهره‌ها یا دنده‌ها و یا استخوان‌های مچ دست. در واقع حرکت این مفاصل حرکت خطی است نه زاویه ای، بنابراین حول محوری حرکت ندارند.

مفصل مسطح به مفصل لغزنده نیز مرسوم است زیرا سطوح آن صاف‌اند و می‌توانند بر روی یکدیگر در جهات مختلف بلغزند یا سر بخورند، مثل مفاصل بین زواید مفصل مهره‌ها با دنده‌ها یا استخوان‌های مچ دست با یکدیگر. در واقع حرکات این مفاصل خطی است، نه زاویه‌ای، بنابراین حول محوری حرکت ندارند.

مفصل لولایی یا قرقره‌ای

در این نوع مفاصل، سطوح مفصلی شکل قره قره دارند، مانند سطح مفصلی استخوان بازو در محلی که با استخوان زند اسفل مفصل می‌شود (مفصل آرنج). مانند لولا فقط در یک جهت اجازه خم و راست شدن را میدهند مانند مفاصل آرنج و زانو و مچ پا. این نوع مفصل فقط حول محور فرونتال حرکت کرده و حرکات تا شدن و باز شدن را انجام میدهد و جزو مفاصل یک محوره است.

مفصل استوانه‌ای

سطح مفصلی قطعاتی از استوانه است که یکی محدب و دیگری مقعر بوده و داخل یکدیگر جای می‌گیرند، مانند مفصل فوقانی زنداعلی و زند اسفلی در محلی که با یکدیگر نزیک مفصل آرنج مفصل می‌شوند. این مفصل نیز یک محوره است. این مفصل فقط حرکت چرخشی دارد مانند مفصل بین دو مهره اطلس و آکسیس. حرکات این مفصل:

• چرخش داخلی ساعد (پرونیشن)
• چرخش خارجی ساعد (سوپینش)

مفصل زینی

مفصل زینی، مانند مفصل بین مچ دست و استخوان کف دستی شست. سطح این مفصل به شکل محدب و مقعر است و نمونه آن را می‌توان در اولین استخوان کف دست با استخوان ذوزنقه در مچ دست مشاهده نمود. این نوع مفصل مشابه مفصل لقمه‌ای حرکات تا شدن (فلکشن)، باز شدن (اکستنشن)، دور شدن (آبداکشن)، نزدیک شدن (آداکشن) را انجام دهد. این مفصل جزو مفاصل Biaxial است که حول دو محور ساجیتال و فرونتال می‌تواند حرکت داشته باشد.

مفصل کندیلی یا لقمه ای

سطح اینگونه مفاصل بیضی شکل است، یکی مقعر و دیگری محدب که روی یکدیگر قرار می‌گیرند، مانند مفصل زانو، مچ دست و مفصل بین زندزبرین و استخوان‌های مچ دست. این نوع مفاصل جزء مفاصل دو محوره هستند. حوا محور فرونتال و ساجیتال مفاصل لقمه‌ای قادر به انجام حرکات زیر هستند:

• فلکشن
• اکستنشن
• آبداکشن
• آداکشن

مفصل کروی یا گوی و حفره

ساختمان این مفصل همانطور که از نامش پیداست مشابه کُره است، سر یک استخوان به شکل کره و سر استخوان دیگر به شکل یک کاسه است و مانند مفاصل ران و شانه. این نوع مفصل حول سه محور حرکتی می‌تواند حرکت داشته باشد، بنابراین قابلیت حرکتی آن زیاد است.

ساختمان مفصلی این نوع مفاصل طوری است که می تواند حول سه محور حرکتی حرکت داشته باشند.حرکاتی از قبیل:

• فلکشن
• اکستنشن
• آبداکشن
• آداکشن
• حرکت های چرخشی
• حرکت دورانی

نکته: تنها مفاصل سینوویال دراری حفره و کپسسول مفصلی هستند. مفصل سینوویال تنها مفصلی است که می‌تواند در دامنه وسیعی حرکت کند. این حرکت می‌تواند در سطوح سهمی، فوقانی تحتانی و قدامی خلفی باشد.

عناصر تشکیل دهنده مفاصل سینوویال عبارتند از:

•  غضروف مفصلی
• حفره سینوویال
• کپسول مفصلی
• غشا یا پرده سینوویال
• مایع سینوویال
• رباط‌ها

انواع مفصل بر اساس محور حرکتی

مفصل تک محوره

حرکت در این نوع مفاصل تنها حول یک محور یا در یک سطح صورت می‌گیرد. برای مثال مفصل لولایی زانو و مفصل استوانه‌ای زنداعلائی – زنداسفلی (بخشی از آرنج، انتهای فوقانی دو استخوان ساعد)، در زمرۀ مفاصل تک محوره به شمار می‌روند.

مفصل دو محوره

این نوع مفاصل می‌توانند حول دو محور در دو سطح حرکت کنند؛ برای مثال مفصل لقمه‌ای مچ دست جزء مفاصل دو محوره به شمار می‌رود.

مفاصل سه محوره

این نوع مفاصل می‌توانند حول سه محور یا در سه سطح حرکت نمایند؛ برای مثال مفصل کروی هیپ.

مفصل بدون محور

این نوع مفاصل بیشتر حرکات لغزشی را شامل می‌شوند تا حرکت چرخشی؛ در نتیجه آن‌ها حول هیچ محوری حرکت ندارند و عموما” نیزان لغزیدن آن‌ها وسیع نیست. نمونه ساختمانی آن را می‌توان در بین استخوان‌های مچ دست مشاهده کرد.

تهیه و تدوین: elmevarzesh.com

حرکت شناسی فریدون تندنویس