پروتئین وی یکی از مکمل‌های پرکاربرد در بدنسازی است؛ اما آیا می‌توان آن را در خانه تهیه کرد؟ پاسخ به این سؤال به این بستگی دارد که منظورتان از پروتئین وی خانگی چیست. تهیه آب پنیر از شیر یا ماست در خانه امکان‌پذیر است، اما تولید پودر وی غلیظ و مشابه مکمل‌های ورزشی به تجهیزات و فرایندهای صنعتی نیاز دارد.

در خانه می‌توانید دو محصول متفاوت تهیه کنید: آب پنیر خانگی که مایعی حاوی مقداری پروتئین است و مخلوط پودری پروتئینی که با شیر خشک، جو دوسر و بادام تهیه می‌شود. این دو محصول از نظر ترکیب و مقدار پروتئین با مکمل وی تجاری یکسان نیستند. در ادامه، سه روش را آموزش می‌دهیم، ارزش غذایی تقریبی آن‌ها را بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم برای دریافت ۲۰ گرم پروتئین از مخلوط خانگی به چه مقدار پودر نیاز دارید.

پروتئین وی خانگی چیست و آیا می‌توان آن را در خانه ساخت؟

پروتئین وی یا آب‌پنیر، بخشی از پروتئین‌های موجود در شیر است که هنگام تولید پنیر و برخی محصولات لبنی در بخش مایع باقی می‌ماند. این مایع علاوه بر پروتئین، حاوی آب، لاکتوز و مواد معدنی نیز هست. برای درک تفاوت محصولات خانگی و مکمل‌های ورزشی، باید سه مفهوم را از هم جدا کنیم:

  • آب پنیر: مایع باقی‌مانده پس از جدا شدن بخش جامد شیر یا ماست.
  • پودر آب پنیر: محصولی که با خشک‌کردن آب پنیر به دست می‌آید و بخش زیادی از آن را لاکتوز تشکیل می‌دهد.
  • پودر پروتئین وی: محصولی که با فرایندهای جداسازی و تغلیظ، پروتئین آن از بخش زیادی از لاکتوز و سایر ترکیبات جدا شده است.

پودر معمولی آب پنیر حدود ۱۰ تا ۱۴ درصد پروتئین دارد؛ درحالی‌که کنسانتره وی با توجه به گرید محصول می‌تواند حدود ۳۴ یا ۸۰ درصد پروتئین داشته باشد. پروتئین وی ایزوله نیز معمولاً حداقل ۹۰ درصد پروتئین دارد. بنابراین، خشک‌کردن آب پنیر در خانه لزوماً به تولید مکمل پروتئینی منجر نمی‌شود. برای تولید کنسانتره و ایزوله از فناوری‌هایی مانند فیلتراسیون غشایی استفاده می‌شود که پروتئین را از بخش قابل‌توجهی از لاکتوز و مواد معدنی جدا می‌کند.

طرز تهیه آب پنیر خانگی با شیر

پروتئین وی خانگی

یکی از روش‌های تهیه آب پنیر، افزودن یک ماده اسیدی مانند آب‌لیمو یا سرکه به شیر گرم است. این کار باعث انعقاد بخش عمده کازئین شیر و جدا شدن آن از مایع می‌شود.

مواد لازم:

  • شیر پاستوریزه: یک لیتر
  • آب‌لیمو تازه یا سرکه سفید: حدود ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری

مراحل تهیه:

شیر را در یک قابلمه تمیز بریزید و به‌آرامی گرم کنید. دمای حدود ۸۰ تا ۸۵ درجه سانتی‌گراد برای این روش مناسب است. نیازی نیست شیر را به جوش کامل برسانید.

  1. قابلمه را از روی حرارت بردارید و آب‌لیمو یا سرکه را به‌تدریج اضافه کنید. مقدار دقیق اسید ممکن است با توجه به نوع و ترکیب شیر متفاوت باشد.
  2. مخلوط را به‌آرامی هم بزنید و حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه کنار بگذارید تا لخته‌های سفید از مایع زردرنگ جدا شوند.
  3. یک صافی را روی ظرفی تمیز قرار دهید و پارچه مخصوص صاف‌کردن پنیر را داخل آن بگذارید.
  4. مخلوط را از صافی عبور دهید. بخش جامد روی پارچه باقی می‌ماند و مایع جمع‌شده در ظرف، آب پنیر است.
  5. آب پنیر را پس از خنک‌شدن در ظرف دربسته داخل یخچال قرار دهید.

محصول نهایی چیست و چقدر پروتئین دارد؟

مایع حاصل، آب پنیر اسیدی است و مقداری پروتئین محلول، لاکتوز و مواد معدنی دارد. بخش جامد نیز حاوی مقدار زیادی کازئین و مقداری چربی و سایر ترکیبات شیر است.

مقدار پروتئین آب پنیر به نوع شیر، میزان حرارت، مقدار اسید و نحوه جداسازی لخته‌ها بستگی دارد. در فرایندهای صنعتی تولید آب پنیر، مقادیر پروتئین حدود ۰٫۶ تا ۰٫۹ گرم در هر ۱۰۰ گرم مایع گزارش شده است؛ اما این اعداد را نمی‌توان بدون آزمایش به آب پنیر تهیه‌شده در آشپزخانه تعمیم داد.

نکته مهم دیگر اینکه حرارت بالا می‌تواند بخشی از پروتئین‌های آب پنیر را دناتوره کند و باعث شود همراه لخته‌ها جدا شوند. بنابراین این روش، راهی برای استخراج و تغلیظ پروتئین وی نیست.

چگونه از آب پنیر خانگی استفاده کنیم؟

می‌توانید آن را در تهیه اسموتی، خمیر نان و پنکیک یا برخی غذاها به‌جای بخشی از آب یا مایع دستور استفاده کنید. اگر قصد مصرف آن را دارید، آب پنیر را سریع خنک کنید، در ظرف دربسته داخل یخچال نگه دارید و از رهاکردن طولانی‌مدت آن در دمای اتاق خودداری کنید.

طرز تهیه آب پنیر خانگی با ماست یا کفیر

روش دیگر، صاف‌کردن ماست یا کفیر است. در این روش، مایع از بخش غلیظ‌تر محصول لبنی جدا می‌شود.

مواد لازم:

  • ماست ساده یا کفیر: حدود ۵۰۰ گرم
  • پارچه تمیز مخصوص صاف‌کردن پنیر
  • یک صافی و ظرف مناسب

مراحل تهیه:

  1. پارچه تمیز را داخل صافی قرار دهید و صافی را روی یک کاسه عمیق بگذارید.
  2. ماست یا کفیر ساده را داخل پارچه بریزید. بهتر است از محصولی استفاده کنید که ژلاتین یا مواد غلیظ‌کننده به آن اضافه نشده باشد.
  3. صافی و کاسه را داخل یخچال قرار دهید تا مایع به‌آرامی از ماست جدا شود.
  4. پس از چند ساعت، مایع جمع‌شده در کاسه را جدا کنید. هرچه زمان صاف‌شدن بیشتر باشد، بخش جامد غلیظ‌تر خواهد شد.
  5. مایع به‌دست‌آمده را در ظرف دربسته و داخل یخچال نگهداری کنید.

آب پنیر ماست چقدر پروتئین دارد؟

مقدار پروتئین این مایع به نوع ماست و روش تولید آن بستگی دارد. در یک اندازه‌گیری منتشرشده از سوی شرکت Meiji، مقدار پروتئین آب پنیر حاصل از صاف‌کردن ماست حدود ۰٫۴ گرم در هر ۱۰۰ گرم گزارش شده است؛ در همان بررسی، ماست معمولی ۳٫۴ گرم و ماست صاف‌شده ۶٫۵ گرم پروتئین در هر ۱۰۰ گرم داشت.

این اعداد مربوط به همان محصول بررسی‌شده هستند و نباید به همه انواع ماست تعمیم داده شوند. بااین‌حال، یک نکته را به‌خوبی نشان می‌دهند: بخش قابل‌توجهی از پروتئین ماست در قسمت غلیظ باقی می‌ماند، نه در مایع جداشده.

آیا می‌توان آب پنیر ماست را به پودر پروتئین تبدیل کرد؟

از نظر فنی می‌توان مایعات لبنی را خشک کرد، اما خشک‌کردن آب پنیر ماست در خانه، پروتئین آن را از لاکتوز و مواد معدنی جدا نمی‌کند. به همین دلیل، محصول خشک‌شده لزوماً پروتئین بالایی نخواهد داشت و نمی‌توان آن را جایگزین پودر وی کنسانتره یا ایزوله دانست.

طرز تهیه پودر پروتئین خانگی با شیر خشک، جو دوسر و بادام

اگر هدف شما تهیه یک مخلوط پودری برای افزایش دریافت پروتئین غذایی است، می‌توانید از شیر خشک بدون چربی، جو دوسر و بادام استفاده کنید.

این ترکیب پروتئین دارد، اما پروتئین وی خالص نیست؛ زیرا شیر خشک حاوی ترکیبی از پروتئین‌های کازئین و آب پنیر است و جو دوسر و بادام نیز پروتئین گیاهی به آن اضافه می‌کنند.

مواد لازم:

  • شیر خشک بدون چربی: ۲۴۰ گرم
  • جو دوسر خشک: ۸۰ گرم
  • بادام خام: ۱۴۰ گرم

مراحل تهیه:

  1. جو دوسر و بادام را جداگانه آسیاب کنید تا به پودر نسبتاً یکنواختی تبدیل شوند.
  2. شیر خشک را به آن‌ها اضافه کنید.
  3. مواد را در چند مرحله مخلوط کنید تا ترکیب یکنواختی به دست آید. اگر مخلوط‌کن شما ظرفیت کافی ندارد، مواد را در چند نوبت آسیاب و سپس ترکیب کنید.
  4. پودر آماده‌شده را در ظرف کاملاً تمیز و خشک، دربسته و دور از رطوبت نگهداری کنید.
  5. برای مصرف، حدود ۳۰ گرم از مخلوط را با شیر یا آب ترکیب کنید. می‌توانید برای بهبود طعم و افزایش ارزش غذایی، میوه یا ماست نیز به آن اضافه کنید.

مقدار پروتئین پودر خانگی با شیر خشک چقدر است؟

مقدار پروتئین به نوع شیر خشک و برند مواد اولیه بستگی دارد. برای برآورد، می‌توان از مقادیر مرجع زیر استفاده کرد:

ماده غذایی وزن پروتئین تقریبی
شیر خشک بدون چربی ۲۴۰ گرم ۸۲ تا ۸۹ گرم
جو دوسر خشک ۸۰ گرم ۱۰٫۶ گرم
بادام خام ۱۴۰ گرم ۲۹٫۷ گرم
مجموع ۴۶۰ گرم ۱۲۲ تا ۱۲۹ گرم

بر اساس این مقادیر، هر ۱۰۰ گرم از مخلوط حدود ۲۶٫۵ تا ۲۸ گرم پروتئین دارد و هر وعده ۳۰ گرمی تقریباً ۸ تا ۸٫۴ گرم پروتئین تأمین می‌کند.

این اعداد تخمینی‌اند و بر اساس ترکیب مرجع شیر خشک بدون چربی با ۳۴ تا ۳۷ درصد پروتئین، جو دوسر با ۱۳٫۲ گرم و بادام با حدود ۲۱٫۲ گرم پروتئین در هر ۱۰۰ گرم محاسبه شده‌اند. برای محاسبه دقیق‌تر، اطلاعات تغذیه‌ای درج‌شده روی بسته‌بندی مواد اولیه را ملاک قرار دهید.

برای دریافت ۲۰ گرم پروتئین چقدر از پودر خانگی لازم است؟

اگر مخلوط حدود ۲۶٫۵ تا ۲۸ درصد پروتئین داشته باشد، برای دریافت ۲۰ گرم پروتئین باید حدود ۷۱ تا ۷۶ گرم از آن مصرف کنید.

در مقایسه:

نوع پودر درصد پروتئین مقدار لازم برای دریافت ۲۰ گرم پروتئین
مخلوط خانگی شیر خشک، جو دوسر و بادام حدود ۲۶٫۵ تا ۲۸٪ ۷۱ تا ۷۶ گرم
وی کنسانتره WPC34 حدود ۳۴٪ حدود ۵۹ گرم
وی کنسانتره WPC80 حدود ۸۰٪ حدود ۲۵ گرم
وی ایزوله حدود ۹۰٪ حدود ۲۲ گرم

این مقایسه بر اساس درصد پروتئین اسمی محصولات است و مقدار واقعی به برچسب تغذیه‌ای هر محصول بستگی دارد.

آیا این پودر جایگزین مکمل وی است؟

این مخلوط می‌تواند بخشی از پروتئین روزانه را تأمین کند، اما از نظر غلظت پروتئین با مکمل وی قابل مقایسه نیست. برای دریافت ۲۰ گرم پروتئین از مخلوط خانگی باید مقدار بیشتری مصرف کنید؛ درنتیجه کالری، چربی و کربوهیدرات بیشتری نیز دریافت خواهید کرد.

از طرف دیگر، پروتئین این ترکیب فقط از آب پنیر تأمین نمی‌شود؛ شیر خشک، جو دوسر و بادام منابع متفاوتی از پروتئین هستند. بنابراین نباید آن را مکمل وی خالص در نظر گرفت.

چگونه پودر پروتئین خانگی را طعم‌دار کنیم؟

برای بهبود طعم مخلوط پودری می‌توانید از مواد زیر استفاده کنید:

  • وانیل: مقدار کمی پودر وانیل به مخلوط اضافه کنید.
  • دارچین: نصف تا یک قاشق چای‌خوری دارچین برای ایجاد طعمی ملایم مناسب است.
  • کاکائو: یک تا دو قاشق غذاخوری پودر کاکائوی بدون شکر به مخلوط اضافه کنید.
  • شیرین‌کننده: در صورت تمایل می‌توانید مقدار کمی استویا یا شیرین‌کننده مناسب استفاده کنید.

بهتر است ابتدا مقدار کمی از پودر را طعم‌دار کنید تا نسبت مناسب مواد را متناسب با ذائقه خود به دست آورید. افزودن این مواد، مقدار پروتئین مخلوط را به‌طور محسوسی افزایش نمی‌دهد.

پودر پروتئین خانگی را چگونه نگهداری کنیم؟

چون مخلوط شیر خشک، جو دوسر و بادام حاوی چربی است، نگهداری نامناسب می‌تواند باعث افت کیفیت و تغییر طعم آن شود.

برای نگهداری بهتر:

  • از ظرف کاملاً خشک و دربسته استفاده کنید.
  • پودر را دور از نور مستقیم خورشید، گرما و رطوبت قرار دهید.
  • از واردکردن قاشق خیس به ظرف خودداری کنید.
  • بهتر است مخلوط را در حجم کم تهیه کنید تا مدت زیادی باقی نماند.
  • برای نگهداری طولانی‌تر، می‌توانید آن را در بسته‌بندی دربسته داخل فریزر قرار دهید.

مدت نگهداری دقیق به رطوبت مواد اولیه، شرایط آسیاب و بسته‌بندی و کیفیت بادام بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان بدون آزمون پایداری، برای همه ترکیب‌ها یک مهلت قطعی تعیین کرد.

پروتئین وی خانگی بهتر است یا مکمل وی تجاری؟

پاسخ به هدف شما بستگی دارد. اگر می‌خواهید از آب پنیر حاصل از تهیه پنیر یا ماست در آشپزی استفاده کنید، روش‌های خانگی گزینه‌های قابل‌استفاده‌ای هستند. اگر هم به دنبال تهیه یک مخلوط غذایی حاوی پروتئین هستید، ترکیب شیر خشک، جو دوسر و بادام می‌تواند انتخابی ساده باشد.

اما اگر هدف شما دریافت مقدار مشخص و نسبتاً زیادی پروتئین در حجم کم است، مکمل وی تجاری انتخاب مناسب‌تری خواهد بود. دلیل این تفاوت، فرایندهای جداسازی و تغلیظ پروتئین در تولید صنعتی است؛ فرایندهایی که با صاف‌کردن یا جوشاندن ساده آب پنیر در خانه قابل جایگزینی نیستند.

در نهایت، برای عضله‌سازی الزاماً به مکمل وی نیاز ندارید. می‌توانید پروتئین مورد نیاز خود را از غذاهایی مانند شیر، ماست، تخم‌مرغ، گوشت، ماهی و حبوبات نیز تأمین کنید. مکمل وی صرفاً راهی آسان برای تکمیل دریافت روزانه پروتئین است.

جمع‌بندی

تهیه آب پنیر از شیر یا ماست در خانه امکان‌پذیر است، اما این مایع با پودر پروتئین وی تجاری تفاوت دارد. خشک‌کردن آب پنیر نیز به‌تنهایی باعث تولید پودر وی غلیظ نمی‌شود؛ زیرا برای جداسازی و تغلیظ پروتئین به تجهیزات و فرایندهای صنعتی نیاز است.

از طرف دیگر، می‌توان با شیر خشک بدون چربی، جو دوسر و بادام یک مخلوط پودری حاوی پروتئین تهیه کرد. این ترکیب برای افزایش پروتئین دریافتی از غذا کاربرد دارد، اما نباید آن را مکمل وی خالص در نظر گرفت.

منابع
https://dairyprocessinghandbook.tetrapak.com/chapter/milk-and-whey-fractionation
https://dairyprocessinghandbook.tetrapak.com/chapter/milk-and-whey-powdered-ingredients
https://www.thinkusadairy.org/products/whey-protein-and-ingredients/whey-categories/wpc-80
https://www.thinkusadairy.org/products/whey-protein-and-ingredients/whey-categories/wpi
https://www.cdc-ccl.ca/en/node/800
https://www.cdc-ccl.ca/en/node/798
https://www.meiji.co.jp/yogurtlibrary/en/style/science/03/