مکمل‌های ورزشی فقط زمانی لازم‌اند که تغذیه نتواند نیاز تمرینی را پوشش دهد؛ نه برای همه، نه از هر سنی. در این مقاله مشخص می‌کنیم چه کسی واقعاً به مکمل نیاز دارد، چه مکملی مناسب است، و چه زمانی مصرف آن اشتباه است. هدف این است که بدون مصرف بی‌رویه و اشتباه، حداکثر بهره‌وری از تمرین و تغذیه خود را داشته باشید.

مکمل چیست؟

اصطلاح مکمل شامل طیف گسترده‌ای از محصولات از جمله ویتامین‌ها، مواد معدنی، پودرهای پروتئینی، نوشیدنی‌های انرژی زا، افزایش دهنده وزن و چربی سوز می‌باشد. همه مکمل‌ها هدفی دارند و نیازهای تغذیه ای یک ورزشکار با دیگری نیز متفاوت است. مکمل‌ها که با هدف بهبود عملکرد یا جبران کمبود برخی از مواد غذایی توسط پزشک و یا متخصص ورزشی تجویز می‌شود.

چه زمانی به مصرف مکمل نیاز داریم؟

مصرف مکمل‌ها در زمان مناسب و در دوز مناسب می‌تواند تاثیر عمیق و قابل توجهی بر عملکرد شما داشته باشد. با این حال، مصرف دوز نادرست، یا عدم تعیین زمان مناسب برای مصرف مکمل‌ها می‌تواند منجر به این شود که فواید آن‌ها را به حداکثر نرسانید یا اصلاً آن‌ها را «احساس» نکنید.

متغیرهایی نظیر سن، جنسیت، نوع ورزش و هدف، بیماری‌های خاص و سطح مسابقات در انتخاب مکمل بسیار تأثیر گذارند. از طرفی دانستن زمان و مقدار مصرف مکمل‌ها در شرایط مختلف در به حداکثر رساندن آثار آن‌ها امری ضروری است.

پزشکان معتقدند کسانی که انرژی مصرفی روزانه خود را از مواد غذایی سالم و گروه‌های غذایی تأمین می‌کنند، حتی اگر ورزش شدید داشته باشند نیز به مکمل‌ها نیازی ندارند و مصرف مکمل‌ها فقط برای ورزشکارانی لازم است که هدف ورزشی متفاوت دارند و به عنوان مثال برای بلند کردن وزنه و بار بیشتر انرژی دریافتی کفایت نمی‌کند در نتیجه مصرف کراتین و پروتئین وی می‌تواند در تسریع بخشیدن به قدرت و سرعت مورد نظر موثر واقع شود.

به عنوان یک قاعده کلی، اگر رژیم غذایی فرد نیازهای ورزشی او را برآورده نکند، استفاده از مکمل های بدنسازی اجتناب ناپذیر خواهد بود. نوجوانان جدا از رعایت رژیم غذایی سالم و کافی، می‌توانند بخشی از انرژی روزانه خود را از طریق مصرف مکمل های ورزشی تامین کنند، حتی بسیاری از برندهای ورزشی با توجه به نیازهای ورزشی نوجوانان، مکمل‌ها را طراحی و تولید می‌کنند. با این حال، به یاد داشته باشید که مکمل‌های غذایی و مکمل های ورزشی نباید جایگزین مصرف غذا شوند.

آیا همه به مکمل نیاز دارند؟

خیر. مصرف مکمل‌های ورزشی یک ضرورت عمومی برای همه افراد نیست و تنها در شرایط خاص معنا پیدا می‌کند. زمانی که رژیم غذایی فرد به‌درستی طراحی شده و نیازهای انرژی، پروتئین و ریزمغذی‌ها از طریق غذا تأمین می‌شود، حتی تمرینات منظم و نسبتاً سنگین نیز لزوماً نیازی به مکمل ایجاد نمی‌کنند. مکمل‌ها زمانی توجیه علمی پیدا می‌کنند که فرد با کمبود واقعی تغذیه‌ای، محدودیت دریافت غذایی یا فشار تمرینی بالا مواجه باشد؛ در غیر این صورت، مصرف آن‌ها نه‌تنها سودی ندارد، بلکه می‌تواند باعث وابستگی ذهنی و بی‌توجهی به اصلاح عادات غذایی شود.

این‌که چه کسی به چه مکملی نیاز دارد، موضوعی تخصصی است که به سه عامل بستگی دارد:

  • در رژیم خود چه غذاهایی دارید؟
  • چه برنامه تمرینی را با چه هدفی دنبال می‌کنید؟
  • وضعیت بدنی شما به چه صورت است؟

بعد از چند ماه تمرین مکمل مصرف کنیم؟

برخی از افراد می‌خواهند یک شبه و بعد از یک تمرین کوتاه مدت راه طولانی را طی کنند و فکر می‌کنند که اگر از مکمل‌ها استفاده کنند در کمترین زمان به ایده آل خود خواهند رسید. چه زمانی بیشتر به مصرف مکمل‌های بدنسازی نیاز دارید؟ به گفته اکثر متخصصان صنعت بدنسازی، ماه‌های اول تمرین زمان مناسبی برای مصرف مکمل‌های ورزشی نیست.

چه زمانی به مکمل بدنسازی نیاز داریم؟

مصرف مکمل‌های بدنسازی تنها زمانی ضروری است که تغذیه و تمرین کافی نتوانند نیازهای بدن را برآورده کنند. تصمیم به مصرف باید براساس شدت تمرین، نیازهای تغذیه‌ای و شرایط بدنی فرد گرفته شود.

دوزهای روی بسته‌بندی اغلب بیش از نیاز واقعی بدن هستند، بنابراین مکمل‌ها باید آگاهانه و متناسب با سن و شرایط فردی مصرف شوند. در نوجوانان، تمرکز اصلی روی تغذیه و تمرین صحیح است و استفاده از هورمون‌ها یا داروهای نیروزا می‌تواند رشد طبیعی و سلامت هورمونی را مختل کند.

مصرف مکمل زیر ۱۸ سال؛ محدود و تحت نظر متخصص

در سنین زیر ۱۸ سال، بدن در مرحله رشد فعال قرار دارد و ترشح هورمون‌های طبیعی مانند هورمون رشد و تستوسترون در بالاترین سطح فیزیولوژیک خود است. به همین دلیل، در اغلب موارد نیازی به مصرف مکمل‌های بدنسازی وجود ندارد. استفاده از مکمل در این سن فقط در شرایط خاص، مانند کمبودهای تغذیه‌ای اثبات‌شده یا فعالیت ورزشی سازمان‌یافته و سنگین، آن هم تحت نظر متخصص تغذیه یا پزشک، قابل توجیه است. مصرف خودسرانه مکمل‌های نیروزا یا هورمونی در این دوره می‌تواند روند طبیعی رشد قدی و هورمونی را مختل کند و عوارض جبران‌ناپذیری به‌جا بگذارد.

نوجوانان زیر ۱۸ سال باید بدانند در سنی قرار دارند که ترشح هورمون رشد در بالاترین سطح ممکن قرار دارد، در نتیجه نیازی به مصرف استروئیدها و هورمون رشد ندارند. در صورت استفاده از این داروها در سن رشد ممکن است با عوارض جبران‌ناپذیری روبرو شوند. اگر هدف شما رسیدن به فرم بدنی دلخواه و عضله سازی است، مصرف مولتی ویتامین، قرص امگا ۳ و یک پودر پروتئین با کیفیت برای شما کافی خواهد بود و لازم به ذکر است مقدار اضافی پروتئین و مواد دیگر برای بدن لازم نیست. پس برای دستیابی به نتیجه پایدار باید عادات غذایی خود را تغییر دهید و نیاز بدن را از منابع طبیعی برطرف کنید.

آیا مکمل می‌تواند جایگزین غذا شود؟

خیر. فلسفه مصرف مکمل از ابتدا بر پایه «تکمیل» رژیم غذایی شکل گرفته، نه جایگزینی آن. هیچ مکملی نمی‌تواند ترکیب پیچیده و هم‌افزای مواد مغذی موجود در غذاهای طبیعی را شبیه‌سازی کند. پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی زمانی بیشترین اثر را دارند که در بستر یک الگوی غذایی سالم مصرف شوند. اتکا به مکمل به‌جای غذا معمولاً نشانه ضعف در برنامه تغذیه‌ای است و در بلندمدت می‌تواند منجر به کمبودهای پنهان، اختلال گوارشی و افت کیفیت عملکرد ورزشی شود.

اثر گذاری مکمل‌ها به 3 دسته تقسیم می شوند

مکمل چیست

بسیاری از مکمل‌های موجود در بازار فاقد کیفیت مناسب و در نتیجه عدم اثربخشی مطلوب هستند، بسیاری از ورزشکاران با انتخاب اشتباه مکمل‌ها به جزعوارض جانبی دچار افت عملکرد هم می‌شوند. بنابراین توصیه می‌شود فقط از مکمل‌های تأیید شده داخلی یا خارجی و ترجیحاً موجود در داروخانه‌ها استفاده کنید و از مصرف چشم بسته آن‌ها بپرهیزید.

مکمل‌های قبل از تمرین

مکمل قبل از تمرین، مکملی است که با مصرف آن قبل از ورزش، توانایی شما در ورزش افزایش می‌یابد یا به عبارت دیگر، عملکرد بهتری خواهید داشت.

فواید مصرف مکمل‌های قبل از تمرین

  • تاثیر مکمل‌های قبل از تمرین بر توانایی و استقامت افراد
  • به تاخیر انداختن احساس خستگی
  • به شما کمک می‌کند هنگام تمرین تمرکز بیشتری داشته باشید

انواع مکمل قبل از تمرین

بتا آلانین

بتاآلانین آمینو اسیدی است که در تمامی عضلات اسکلتی وجود دارد. مصرف این مکمل باعث بهبود عملکرد ورزشی، افزایش توده عضلانی، رفع خستگی و کاهش میزان آن بعد از ورزش‌ و کاهش استرس می‌شود.

کافئین

اگر به دنبال این هستید که حین ورزش‌، عملکرد خود را بالا ببرید؛ چربی سوزی کنید و خستگی را به تعویق بندازید، کافئین می‌تواند کمک‌تان کند. البته بیشترین مقدار مجاز مصرف روزانه‌ کافئین حدود ۴۰۰ میلی‌گرم است.

کراتین

کراتین مولکولی است که در سلول‌های شما یافت می‌شود و یک مکمل خوراکی بسیار محبوب است. تحقیقات نشان می‌دهد که مکمل کراتین با خیال راحت توده عضلانی، قدرت و عملکرد ورزشی را افزایش می‌دهد. مطالعات گزارش داده‌اند که اگر افراد کراتین را به عنوان مکمل مصرف کنند، افزایش قدرت با یک برنامه تمرینی با وزنه را تا ۱۰ درصد بیشتر از حد متوسط تجربه خواهند کرد.

مکمل‌های بعد از تمرین

انواع مختلفی از مکمل‌ها برای بعد از ورزش وجود دارند که با هدف ریکاوری؛ بازسازی منابع انرژی، ترمیم عضلات و همچنین رشد فرایند عضله سازی مصرف می‌شوند؛ در ادامه به معرفی برخی از این مکمل‌ها می‌پردازیم.

کربوهیدرات

بعد از تمرین ذخایر گلکیوژن بدن کاهش پیدا می‌کند؛ برای بازسازی این منابع و همچنین مکمل به فرایند عضله سازی و ریکاوری بدن؛ کربوهیدرات موثر است. مقدار مصرف کربوهیدرات به شدت و مدت تمرینات و همچنین تغذیه شما قبل از تمرین بستگی دارد، اما به طور میانگین، 1 تا 1.2 گرم به ازای هر کیلو از وزن بدن می‌توان مصرف کرد.

پروتئین

پروتئین برای همه ورزشکاران ضروری است و لازم است هر ورزشکاری بین 1.5 تا 2.5 گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در شبانه روز مصرف کنید. اگر مقدار پروتئین مورد نیاز بدن را محاسبه کرده‌اید و به دلیل فعالیت ورزشی نیاز به مصرف مکمل دارید، باید بدانید در این شرایط نیاز دارید: خستگی غیرعادی، احساس ضعف مخصوصاً هنگام ورزش یا طولانی شدن دوران نقاهت پس از جراحی یا آسیب.

آیا مصرف مکمل های بعد از تمرین ضروری است؟ پاسه این سوال بستگی به تغذیه شما دارد، تغذیه کامل برای رفع نیازهای تغذیه ای کافی است و مصرف مکمل های غذایی ضروری نیست. به شرط آن که بر دریافت کالری و ریزمغذی های کافی برای تمرین و نیازهای فردی خود متمرکز باشید.

زمان‌بندی مصرف مکمل‌ها

مصرف مکمل‌ها معمولاً در ۵ زمان مشخص روزانه توصیه می‌شود تا بیشترین اثر بر عملکرد ورزشی و ریکاوری حاصل شود:

  • قبل از تمرین: مکمل‌هایی مانند نیترات، کافئین، بی‌کربنات سدیم، کربوهیدرات و پروتئین می‌توانند انرژی و توان عضلات را افزایش دهند.
  • حین تمرین: مصرف کربوهیدرات به تأمین انرژی و به تاخیر انداختن خستگی کمک می‌کند.
  • بعد از تمرین: مکمل‌هایی مانند کراتین، کربوهیدرات و پروتئین به ریکاوری سریع و بازسازی عضلات کمک می‌کنند.
  • در وعده‌های غذایی: مکمل‌هایی مانند β-آلانین، کراتین، بی‌کربنات سدیم، نیترات، کربوهیدرات و پروتئین می‌توانند به تکمیل نیازهای تغذیه‌ای روزانه کمک کنند.
  • قبل از خواب: مصرف پروتئین می‌تواند فرایند بازسازی و رشد عضلات در طول شب را حمایت کند.

نکته در مورد دوز مصرفی:

برای مکمل‌هایی مثل نیترات و β-آلانین، دوز مشخص و ثابت توصیه می‌شود و وابسته به وزن بدن نیست.
مکمل‌هایی مانند بی‌کربنات سدیم، کافئین و کراتین، دوز مصرفی باید بر اساس وزن بدن (میلی‌گرم بر کیلوگرم) تنظیم شود.

مدت زمان مصرف:

  • کراتین و β-آلانین اثر خود را عمدتاً در مصرف مزمن روزانه کمتر از ۲ هفته نشان می‌دهند.
  • کافئین و بی‌کربنات سدیم در مصرف کوتاه‌مدت ۱ تا ۳ ساعت قبل تمرین مؤثر هستند.
  • نیترات نیازمند مصرف هم در دوره مزمن کمتر از ۲۸ روز و هم در مصرف کوتاه‌مدت ۲ تا ۲.۵ ساعت قبل تمرین است تا اثر مطلوب حاصل شود.

این الگوی زمان‌بندی و دوز مصرفی، به ورزشکار کمک می‌کند تا از مکمل‌ها حداکثر بهره‌وری را داشته باشد و از مصرف بی‌رویه یا اشتباه آن‌ها جلوگیری شود.

بهترین مکمل برای افراد مبتدی چیست؟

برای افرادی که شروع ورزش را در برنامه دارند یا در ماه‌های ابتدایی تمرین قرار دارند، رویکرد حداقلی و محافظه‌کارانه بهترین انتخاب است. در این مرحله، تمرکز اصلی باید بر یادگیری حرکات صحیح، سازگاری بدن با تمرین و اصلاح تغذیه باشد. در صورت نیاز، یک پودر پروتئین با کیفیت برای تأمین پروتئین روزانه، مولتی‌ویتامین ساده برای پوشش ریزمغذی‌ها و امگا ۳ برای حمایت از سلامت عمومی و کاهش التهاب کفایت می‌کند. ورود زود هنگام به مکمل‌های پیچیده یا نیروزا، معمولاً ضرورتی ندارد و حتی می‌تواند روند پیشرفت طبیعی را مختل کند.

بررسی‌ها نشان می‌دهند استفاده از مکمل‌ها در میان ورزشکاران رایج است، اما بدون دانش کافی ممکن است اثربخشی واقعی نداشته باشد.

آیا مصرف مکمل عوارض دارد؟

نمی توان مکمل های ورزشی را دارای عارضه دانست، بلکه همانطور که در ابتدای مطلب عنوان شد، این بی کیفیت بودن و یا نامشخص بودن ترکیبات برخی مکمل های ورزشی است که به دلیل ناسازگاری با ترکیبات و محتویات مکمل‌های ورزشی و یا استاندارد نبودن محتویات آن ممکن است دچار مشکلاتی از قبیل:

  • ناراحتی‌های کلیوی به عنوان مثال برای شخصی که نارسایی کلیوی و کبدی دارد مصرف کراتین بسیار خطرناک است.
  • افزایش وزن ناخواسته
  • گرفتگی‌های شدید عضلات
  • عدم تعادل آب بدن
  • در موارد نادر، مصرف ترکیبات غیرمجاز می‌تواند با عوارض بسیار جدی مانند مرگ ناگهانی همراه باشد.
  • عفونت‌های متعدد به خصوص در داروهای تزریقی مثل استروئیدها
  • ناراحتی‌های گوارشی

داروهای پرخطر کدام‌اند؟

خطر اصلی در دنیای مکمل‌ها نه در محصولات ساده و غذایی، بلکه در مصرف هورمون‌ها و داروهای نیروزا بدون نظارت پزشکی نهفته است. موادی مانند استروئیدهای آنابولیک، هورمون رشد، انسولین و داروهای دستکاری‌کننده متابولیسم، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت تغییرات ظاهری ایجاد کنند، اما با عوارض جدی قلبی، هورمونی، کبدی و حتی خطر مرگ همراه هستند. مصرف این ترکیبات خارج از چارچوب پزشکی و آزمایشگاهی، نه‌تنها عملکرد پایدار ایجاد نمی‌کند، بلکه سلامت فرد را به‌طور جدی تهدید می‌کند.

از آنجایی که هر کدام از مواد نیروزا دارای عملکردی متفاوت در بدن انسان هستند و حتی با بعضی داروها تداخل دارند، مصرف خودسرانه آن‌ها صدمات جبران‌ناپذیری مثل بروز علائم زنانه و ژنیکوماستی (نوک سینه) در مردان، عوارض قلبی عروقی، ریزش موی سر وطاسی، اختلال در ترشح هورمون رشد در نوجوانان و متوقف شدن رشد قدی، نازسایی کبد، آکرومگالی(رشد بیش از حد یک عضو) و حتی مرگ را در پی خواهد داشت.

امروزه مصرف داروهایی مانند انسولین به دلیل در دسترس بودن آن در بین ورزشکاران متداول شده، که باعث پایین آمدن سطح قند خون در حد کما خواهد شد، در نتیجه لازم است مکمل‌ها تحت نظر پزشک داروساز و انجام آزمایش تجویز شود تا علاوه بر نتیجه دهی بهتر عوارض مصرف آن‌ها به حداقل برسد.

نکته پایانی

مصرف مکمل برای کسانی که به تازگی ورزش را شروع کرده‌اند و یا تمرینات سبک انجام می‌دهند و ورزش آنان در حد سلامتی است ضروری نیست، اما برای کسانی که فعالیت های ورزشی سخت و یا تعداد جلسات زیاد دارند و یا اینکه با هدف شرکت در مسابقات ورزش می‌کنند و یا تغذیه مناسبی که جوابگو نیاز بدن باشد را ندارند، مشکلی ندارد.

سوالات رایج

آیا بدون مکمل هم می‌شود عضله ساخت؟

بله. عضله‌سازی در درجه اول به تمرین اصولی، تغذیه کافی و خواب مناسب وابسته است. اگر پروتئین، انرژی و ریزمغذی‌ها از طریق غذا تأمین شوند، حتی بدون مصرف مکمل هم می‌توان افزایش حجم و قدرت عضلانی داشت.

بعد از چند ماه تمرین مکمل مصرف کنیم

در ماه‌های ابتدایی تمرین معمولاً نیازی به مکمل نیست. مصرف مکمل زمانی مطرح می‌شود که حجم و شدت تمرین افزایش پیدا کند و تأمین نیازهای تغذیه‌ای فقط از طریق غذا دشوار شود؛ این زمان بسته به فرد متفاوت است.

مصرف مکمل زیر ۱۸ سال خطرناک است؟

بیشتر مکمل‌ها در این سن ضروری نیستند. مکمل‌های غذایی ساده ممکن است در موارد خاص بی‌خطر باشند، اما مصرف مکمل‌های نیروزا، هورمونی یا دارویی زیر ۱۸ سال می‌تواند به رشد طبیعی و تعادل هورمونی آسیب بزند.

مکمل غذایی با مکمل بدنسازی چه تفاوتی دارد؟

مکمل‌های غذایی برای تکمیل رژیم روزانه و حفظ سلامت عمومی استفاده می‌شوند، در حالی که مکمل‌های بدنسازی با هدف افزایش عملکرد ورزشی، ریکاوری و رشد عضلانی طراحی شده‌اند و معمولاً دوزهای بالاتری دارند.

بهترین مکمل برای شروع چیست؟

برای افراد مبتدی، در صورت نیاز، پروتئین با کیفیت، مولتی‌ویتامین ساده و امگا ۳ کافی است. مصرف مکمل‌های قوی‌تر در ابتدای مسیر تمرینی توصیه نمی‌شود.

بهترین مکمل برای نوجوانان چیست؟

در نوجوانان، در صورت نیاز واقعی، مکمل‌های تغذیه‌ای مانند پروتئین، ویتامین D، کلسیم، آهن، امگا ۳ و مولتی‌ویتامین می‌توانند ایمن و مفید باشند؛ به شرطی که کمبود غذایی یا فشار تمرینی وجود داشته باشد و دوز مصرفی متناسب انتخاب شود. در نوجوانان ورزشکار با حجم تمرین بالا و دریافت ناکافی انرژی، مصرف کراتین در دوز استاندارد و کوتاه‌مدت می‌تواند قابل بررسی باشد.

بهترین سن برای مصرف مکمل چه زمانی است؟

مکمل محدود به سن خاصی نیست و در هر سنی، زمانی توصیه می‌شود که نیاز تغذیه‌ای یا تمرینی فرد از طریق رژیم غذایی به‌تنهایی تأمین نشود. سن تنها یکی از عوامل تصمیم‌گیری است، نه معیار اصلی.

تهیه و تدوین با استناد به تحقیقات: elmevarzesh.com

منابع

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28150472/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39408214/
https://link.springer.com/article/10.1186/1550-2783-4-19